BỆNH TÆ¯Æ NG TƯ

[Gio]

BỆNH TƯƠNG TƯ
TRONG TRUYỆN SONG TINH BẤT DẠ


Nắng mưa là chuyện của trời
Tương tư là chuyện của người yêu nhau

Tương tư trong truyện Phan Trần, trong Bích Câu Kỳ Ngộ cũng là chuyện có những tình tiết hay hấp dẫn nhưng tương tư trong truyện Song Tinh Bất Dạ mới được xem như điển hình trong văn học cổ điễn nước ta.

Song Tinh là tên của một người học trò quê ở Thục Xuyên, có hiệu Bất Dạ, con nuôi của quan Ngự Sử Giám Hồ hiệu là Giang Chương. Từ lâu ở với mẹ ruột, đến khi khôn lớn xin mẹ trước là đi chu du thăm thú nhân tiện học hỏi thêm; mẹ chàng thư sinb gởi về nhà cha nuôi ở đất Triết Tây; chàng được cha nuôi giúp đỡ ăn học. Nơi đây Song Tinh cảm tài và yêu Nhụy Châu, con gái của quan Ngự Sử. Hai bên bộc lộ tình ý nhưng không dám nói ra vì ngại trái với đạo lý. Tình tình yêu quá nặng, Song Tinh mang bịnh tương tư. Giang Giám Hồ phải hứa gả Nhụy Châu cho, từ đó chàng mới thuyên giảm bịnh tình.

Sau khi lành bệnh, Song Tinh lên đường ứng thí, đậu trạng nguyên. Quan Phò Mã Đỗ Công đề nghị gả con gái của ông cho, nhưng Song Tinh từ chối, viện cớ mình đã có nơi đính ước. Đỗ phò mã giận lắm, nhân có giặc ở biên cương, hắn tâu vua cho Song Tinh đi dẹp giặc Phiên. Nơi đây chàng trổ tài ứng phó đem nhân nghĩa, lễ vua tôi quân thần ra bàn giải nên được Phiên vương kính tài, thần phục.

Ở nhà, Hách Nhược Sinh, công tử con của Hách Nguyên Nhung nghe đồn sắc dẹp nghiêng nước nghiêng thành của Nhụy Châu, nhờ ngưới mai mối cầu thân nhưng bị quan Ngự Sử cự tuyệt việc cầu hôn. Hách Nhược Sinh để tâm thù oán. Nhân có lệnh vua tuyển cung phi vào đầu tiết xuân thiên, Nhược Sinh giới thiệu với Giám quan phủ Thiệu Hưng là Diêu Doãn tuyển Nhuỵ Châu tiến cung. Trước khi lên đường về kinh đô, Nhụy Châu căn dặn mọi điều với cha mẹ và tha thiết thưa với ông bà Ngự Sử nhận một a hoàn tên là Thể Vân làm con nuôi và Thể Vân sẽ thay Nhụy Châu phụng dưỡng cha mẹ già, và làm vợ cho chồng chưa cưới của mình. Trên đường đi, Nhụy châu gieo mình xuống sông tự vẫn nhưng được hai gia nhân của Song Tinh cứu thoát và đưa về nhà ở với Song bà.

Dẹp giặc xong trở về, Song Tinh mới biết Nhuỵ Châu đã chết nên buồn bã. Khi trở về quê nhà, chàng trải qua biết bao nhiêu thăng trầm trắc trở; cuối cùng chàng gặp Nhuỵ Châu và Thể Vân ở đây, vợ chồng lại đoàn tụ vui vầy trên dưới đề huề.

Nguyễn Hữu Hào, tác giả truyện Song Tinh thuộc gia đình võ tướng, cha ông là Chiêu Vũ Hầu Nguyễn Hữu Dật (1604-1681), anh là Lê Thành Hầu Nguyễn Hữu Cảnh, người khai sinh đất Saigòn hiện nay. Nguyễn Hữu Hào lúc nhỏ từng theo cha trong quân ngũ, lập được nhiều công. Năm Kỷ Tỵ (1689) dưới triều Chúa Nguyễn Phúc Trăn, ông được bổ Cai Cơ. Năm Canh Ngọ (1690) vì bị gièm pha làm lỡ việc quân khi ông được cử đánh Chân Lạp, ông muốn thu phục họ bằng cảm tình nên không tiến công mà rút quân về, Chúa cho ông không làm tròn nhiệm vụ nên ông bị truất.

Dưới triều Chúa Nguyễn Phúc Chu (1691-1724), ông được phục chức Cơ Cai rồi lần lên chức Chưởng Cơ.

Năm Giáp Thân (1704) ông được bổ Trấn Thủ Quảng Bình. Ông sáng tác truyện "Song Tinh Bất Dạ" bằng chữ Nôm trong thời gian này .

Năm Quý Tỵ (1713) ông mất, được tặng Đôn Hậu công thần, Thụy Nhu Tử.

Có thể nói "Song Tinh Bất Dạ" là truyện diễn ca bác học đầu tiên của nước ta được xếp vào loại tác phẩm độc đáo về truyện thơ gồm có 2306 câu thơ lục bát.

Song Tinh Bất Dạ ra đời cách đây 300 năm, có trước Truyện Kiều 100 năm và Lục Vân Tiên 150 năm Các tác phẫm về sau này đều bị ảnh hưởng ít nhiều về bố cục cũng như cách hành văn của tác phẫm Song Tinh Bất Dạ.

Những tình tiết trong các truyên thơ cổ điễn nước ta na ná giống nhau: gặp gỡ, yêu đương, nhớ nhung, xa cách rồi tái hợp, cái thiện luôn luôn thắng cái ác ... các giáo điều của Nho giáo và Phật giáo là nền tảng của xã hội.

Có 3% nhân vật chính trong 100 truyện thuộc loại văn học cổ điễn nước ta bị bệnh tương tư thuộc loại trầm kha khó chữa trị, nếu không gặp được người yêu e là vong mạng như Tú Uyên trong Bích Câu Kỳ Ngộ, Phan sinh trong truyện Phan Trần và điển hình nhất là Bất Dạ trong truyện này.

Một cú sốc trước sắc đẹp của Nhụy Châu, Bất Dạ đã ngây ngất chới với khi người đẹp lên tiếng chào.

Tới gần tác tiếp nghiêng mình
Chào ràng "Muôn phước mừng anh bội mừng"

Cái sắc đẹp và tài nữ công gia chánh của Nhụy Châu được Nguyễn Hữu Hào mô tả bằng một loạt điển tích

Dày dày da ngọc tuyết ken
Mày nga khói đượm, tóc tiên mây lồng
Gót sen đua nở bạch hồng
Sáng ngời mắt phượng tình bong má hồng
Rõ ràng ánh nguyệt chói sao
Mỉa đường Tần nữ, kém nào Hạ Cơ

Phương phi từ tuổi trâm cài
Trổi nghề thêu dệt, trổi tài phú thơ

Y phục và trang sức của nàng như trong một cuộc thi hoa hậu thế kỷ 21

Nàng đi bước ngọc đầu lê
Áo hừng màu thắm, quần lè thức xanh
Xạ hương luồng gió đưa thanh
Rung tay hoàn bội, rỡ mình trân châu

Cuộc hội ngộ đã để lại một ấn tượng khó quên giữa hai người

Nỗi riêng hai dạ bỗng in một lòng

Hoặc :

Tương tư từ kết hai lòng
Kẻ chờ cá dảy, người trông chim truyền

Hay :

Nhện xây sa trướng, loan sầu lánh gương

Bất Dạ ngày mong đêm nhớ, học hành trở nên biếng nhác, thân xác ngày càng bạc nhược, tâm tư ủ dột, chàng bắt đầu rơi vào tình trạng của một người mắc bệnh tương tư

Tưởng thôi nổi trận tương tư
Giấc mai phảng phất, hồn trưa mơ màng
Bên màn ngọc ỷ ghế nương
Mỉa đường nữa tỉnh, mỉa đường nửa say

Rồi đến một lúc Bất Dạ rơi vào tình trạng hôn mê

A hoàn vào chốn Hoa đình
Thấy Sinh bất tỉnh mỉa đường thương phong

Mẹ của Nhụy Châu thấy bệnh tình của Bất Dạ càng ngày càng trở nên trầm trọng

Phu nhân từ thấy bệnh tình
Ngày hằng thêm nặng, tâm tình chẳng an
Đứng ngồi luống những bàng hoàng
Kim tiền đã xủ, linh đan lại cầu
Những dè quỉ mị làm âu
Nào hay là nỗi, con sầu vì con
Mấy tài quốc thủ danh đồn
Vượt bờ tìm hỏi bôn chôn rước ngừa

Bệnh Tương Tư chỉ điều trị được khi giải toả ức chế của bệnh nhận mà thôi, nghĩa là khi mà bệnh nhân được gặp mặt người yêu như Mị nương gặp Trương Chi, như Tú Uyên gặp Giáng Kiều, như Phan sinh gặp Diệu Thường.

Mạch sầu phủi hết nỗi sầu lâng lâng
Thanh vân nhẹ gót vui mừng
Lặng xem khí sắc lại hừng hơn xưa

hay trong truyện Phan Trần. Bệnh Tương tư là bệnh gì? cái bệnh mà

Hơi men chưa nhắp đã say
Như xông mùi nhớ như gây giọng tình

Để rồi :

Vui xuân chung cả một trời
Sầu xuân riêng nặng một người tương tư

Mal d'amour hay love sick không diễn tả hết cái bệnh tương tư trong văn hóa Việt Nam và Đông phương. Tương tư được hiểu như là một stress ở vào giai đoạn thứ ba. Đó là một sự tưởng nhớ quay quắt, ray rứt bồn chồn, một tâm trạng lo lắng không yên. Một loại tình yêu đơn phương, một nỗi đam mê kéo dài vô vọng bồng bềnh trong tâm tưởng. Tất cả đẩy dần người bệnh vào một tình trạng suy nhược thể chất, rồi loạn các chức năng tâm sinh lý làm cho thân thể xác xơ gầy còm, mòn mỏi, tiều tụy.

Về phương diện khoa học thì đó một sự xáo trộn mãnh liệt các kích thích tố, làm hệ thống miễn dịch suy giảm, làm mất cân bằng hệ thống thần kinh giao cảm và đối giao cảm.

Nó không phải là một bệnh có nguyên nhân tâm thần kinh di truyền. Nó cũng không phải là một bệnh thực thể mà nguyên nhân vốn chỉ vì một sự trắc trở xa vắng, một nhớ nhung vời vợi, một nỗi ray rức khổ đau luôn luôn hiện diện ngày cũng như đêm trong đời sống của bệnh nhân; và thuốc men, điều dưỡng hay tâm lý liệu pháp đều là vô ích không thể điều trị khỏi được, chỉ trừ khi bệnh nhân được nhìn thấy bóng dáng, được gặp mặt người yêu và nhất là được nghe những lời an ủi chính từ miệng người ấy nói ra mà thôi.

Tương tư là một bệnh của một sự lãng mạn mà hình như chỉ xảy ra trong nền văn hóa phương Đông, trong những tình sử có một không hai, cho những người mà bản chất của họ là nghệ sĩ mới dễ mắc bệnh tương tư.

(ST)

_________________
Phận làm trai gõ phím bình thiên hạ.
Chí anh hùng click chuột định giang sơn.

[LtMT]

Bệnh tương tư qua những câu ca dao:

Khăn thương nhớ ai, khăn rơi xuống đất?
Khăn thương nhớ ai, khăn vắt lên vai?
Khăn thương nhớ ai, khăn chùi nước mắt?
Khăn thương nhớ ai, khăn giặt để vai?
Ðèn thương nhớ ai mà đèn không tắt?
Mắt thương nhớ ai mắt ngủ chẳng yên?

Lễ giáo bắt người con gái phải kín đáo, phải thụ động nên tình yêu càng lắng đọng, nỗi tương tư càng chua xót vì không dám cùng ai chia xẻ, tỏ bày:

Anh buồn có chốn thở than.
Em buồn như ngọn nhang tàn thắp khuya!

Nàng ngắm gió, nhìn mây, thấy mình không được như con chim, con cá. Nàng trông ngóng mãi một bóng hình:

Con chim buồn, con chim bay về cội
Con cá buồn, con cá lội trong sông
Em buồn, em đứng em trông
Ngõ thì thấy ngõ, người không thấy người!

Trông gần rồi lại ngó xa mà bóng hình ai vẫn biền biệt:

Ngày ngày em đứng em trông.
Trông non, non ngất.
Trông sông, sông dài.
Trông mây, mây kéo ngang trời.
Trông trăng, trăng khuyết.
Trông người, người xa…”

Trời, mây, non nước vẫn chỉ mãi một mầu nhạt nhoà cho trăng cô đơn , cho hoa buồn bã:

Vì mây cho núi lên trời.
Vì cơn gió thổi, hoa cười với trăng
Vì sương cho núi bạc đầu.
Vì cơn gió mạnh cho rầu rĩ hoa
Vì mây cho núi lên cao.
Mây còn mờ mịt, núi nhòa mờ xanh.

Bao lâu nữa nàng sẽ cô dơn, sẽ bạc đầu như ngọn núi dưới sương tuyết, thời gian?

Non xanh bao tuổi non già?
Vì chưng sương tuyết hóa ra bạc đầu?

oOo oOo

Tương tư vì xa cách hay không được đáp ứng để mình mãi bâng khuâng nhưng không đau đớn, đắng cay bằng bị phụ tình:

Lá khoai anh ngỡ lá sen
Bóng trăng anh ngỡ bóng đèn anh khêu!

Người yêu đã một thời thề thốt nay ngoảnh mặt, quay lưng để chàng tiếc công yêu đương, thương nhớ:

Cầm vàng mà lội qua sông.
Vàng rơi không tiếc, tiếc công cầm vàng!

Người ta phụ mình chỉ vì cái nghèo đeo đuổi Vậy mà ngày xưa đó có người đã hẹn biển, thề non. Chàng tiếc cho một mối tình và cũng tiếc cho một lần lầm lỡ tin yêu:

Ai phụ tôi đất trời chứng giám
Phận tôi nghèo đâu dám phụ ai
Tưởng giếng sâu tôi nới sợi dây dài
Ngờ đâu giếng cạn, tiếc hoài sợi dây!

Biết người ta phụ bạc rồi, sao lòng mình cứ xót xa, tiếc nuối rồi mãi ước ao, năn nỉ:

Ðờn cò lên trục kêu vang
Qua còn thương bậu, bậu khoan có chồng
Muốn cho đây đấy đạo đồng
Qua đây thương bậu hơn chồng bậu thương.

Không, con người mình đêm ngày nhớ thương, muốn cả đời gắn bó đã nhất định làm con chim hót mãi trong lồng!

Nhưng... ước chi, một ngày nào đó, con chim sẽ xổ lồng bay cao:

Chim khôn mắc phải lưới hồng
Hễ ai gỡ được đền công lạng vàng
Anh rằng anh chẳng lấy vàng
Hễ anh gỡ được thì nàng lấy anh.

Chàng đã yêu, chàng đã đau đớn vì yêu. Nàng có hay cho mối tình chung thủy, gắn bó một đời cuả chàng hay nàng nhất định chia tay, theo chồng xa xứ, để lại mọât người khóc nhớ, khóc đau:

Dế kêu dưới đống phân rơm
Tui xa người nghĩa bưng chén cơm khóc ròng.

Chàng sẽ ngày ngày tương tư người phụ ngãi mà tự hỏi và mãi trách người ra đi:

Chồng gần không lấy
Bậu lấy chồng xa
Mai sau cha yếu, mẹ già
Chén cơm, đôi đũa, kỷ trà ai dưng?

Nếu chẳng phải tự nàng phụ bạc mà tại mẹ cha rẽ thúy chia uyên thì niềm cay đắng lại thêm nhiều phần chua xót, tủi nhục:

Tiếc thay bác mẹ nhà nàng
Cầm cân không biết là vàng hay thau
Thật vàng chẳng phải thau đâu
Mà đem thử lửa cho đau lòng vàng!!!”
Nỗi đau này ai thấu cho chàng?

Có chăng là những người cùng cảnh đã lỡ một chuyến đò tình để mắc bệnh tương tư?