KHÁM PHÁ BÀI THÆ - LONG THÀNH CẦM GIẢ CA .

[THAINGO-A1]

Khám phá bài thơ Long Thành Cầm Giả Ca - Nguyễn Du .





Long Thành cầm giả ca

Long Thành giai nhân,

Tính thị bất ký thanh.

Độc thiện Nguyễn cầm,

Cử thành chi nhân dĩ Cầm danh.

Học đắc tiên triều cung trung Cung Phụng khúc,

Tự thị thiên thượng nhân gian đệ nhất thanh.

Dư ức thiếu thời tằng nhât kiến,

Giám hồ hồ biên dạ khai yến.

Kỳ thời tam thất chánh phương niên,

Hồng trang yểm ái đào hoa diện.

Đà nhan hám thái tối nghi nhân,

Lịch loạn ngũ thanh tùy thủ biến.

Hoãn như sơ phong độ tùng lâm,

Thanh như song hạc minh tại âm.

Liệt như Tiến Phúc bi đầu toái phích lịch,

Ai như Trang Tích bênh trung vi Việt ngâm.

Thính giả mi mi bất tri quyện,

Tiện thị Trung Hoà đại nội âm.

Tây Sơn chư thần mãn tọa tận khuynh đảo,

Triệt dạ truy hoan bất tri bão.

Tả phao hữu trịch tranh triền đầu,

Nê thổ kim tiền thù thảo thảo.

Hào hoa ý khí lăng công hầu,

Ngũ lăng thiếu niên bất túc đạo.

Tính tương tam thập lục cung xuân,

Hoạt tố Trường An vô giá bảo.

Thử tịch hồi đầu nhị thập niên,

Tây Sơn bại hậu, dư nam thiên.

Chỉ xích Long Thành bất phục kiến,

Hà huống thành trung ca vũ diên,

Tuyên phủ sứ quân vị dư trùng mãi tiếu,

Tịch trung ca kỹ giai niên thiếu.

Tịch mạt nhất nhơn phát bán hoa,

Nhan sấu thần khô, hình lược tiểu,

Lang tạ tàn my bất sức trang,

Thùy tri tựu thị đương thời thành trung đệ nhất diệu.

Cựu khúc tân thanh ám lệ thùy,

Nhĩ trung tĩnh thính tâm trung bi,

Mãnh nhiên ức khởi nhị thập niên tiền sự,

Giám hồ tịch trung tằng kiến chi.

Thành quách thôi di nhân sự cải,

Kỷ xứ tang điền biến thương hải,

Tây Sơn cơ nghiệp tận tiêu vong,

Ca vũ không di, nhất nhân tại.

Thuấn tức bách niên năng kỷ thì,

Thương tâm vãng sự lệ triêm y.

Nam hà quy lai đầu tận bạch,

Quái để giai nhân nhan sắc suy.

Song nhãn trừng trừng không tưởng tượng,

Khả liên đối diện bất tương tri.






Bài Ca Nàng Cầm Ở Long Thành



Thảo Nguyên (dịch)




Người đẹp Long Thành

Tên họ chẳng ghi lại rõ rành

Giỏi nhất đàn Nguyễn Cầm

Người trong thành gọi cô Cầm, nên danh

Học được trong cung triều xưa khúc Cung Phụng

Trên trời dưới thế tuyệt vời âm thanh

Nhớ xưa tuổi trẻ từng thấy đến

Bên bờ Hồ Giám đêm tiệc yến

Áo hồng chìm dưới mặt hoa đào

Mới vừa hai mốt xuân đương duyên

Đáng yêu má đỏ hây hây rượu

Thoắt chuyển năm cung mấy ngón tiên

Tiếng khoan như gió thoảng rừng thông

Trong như đôi hạc kêu đêm không

Mạnh như sét đánh tan bia đá

Buồn như Trang ốm Việt ngâm nồng

Người nghe say sưa hồn thu hút

Đúng là Trung Hoà Đại Nội Cung Phụng khúc

Quan khách Tây Sơn thoả thích ngồi ngất ngây

Say sưa đắm đuối năm canh suốt

Tả hữu tranh nhau gieo thưởng tiền

Bạc vàng như đất quăng như rác

Hào hoa sang cả át vương hầu

Thiếu niên Ngũ Lăng thấm vào đâu !

Mình nàng ba mươi sáu cung chung đúc

Lung linh vô giá Thăng Long bảo châu

Đêm tiệc đã qua hai mươi năm

Tây Sơn thất bại, ta vào nam

Gang tấc Long Thành chẳng thấy lại

Nữa là tiệc múa ca Hồ Giám

Đêm nay Tuyên Phủ vì ta mở tiệc mua vui, vời ca kỹ

Đầy chiếu đào nương tuổi xuân thì

Phía cuối một nàng tóc pha bạc

Võ vàng nhỏ bé mặt ủ ê

Sắc tàn mi úa không trang điểm

Ai biết đã là tài hoa bậc nhất chốn Kinh kỳ ?

Khúc xưa thánh thót ẩn lệ rơi

Lọt tai, lắng tiếng, dạ bồi hồi

Bỗng nhớ những ngày hai mươi năm về trước

Hồ Giám chiếu hát từng thấy người

Thành quách tàn đi, người thay đổi

Bao nhiêu ruộng dâu thành biển khơi

Tây Sơn cơ nghiệp tan tành hết

Đào nương còn đó một nàng thôi

Trăm năm thoáng chốc đáng bao nhỉ ?

Đau lòng ướt áo lệ trào mi

Nam Hà trở lại ta trắng tóc

Lạ gì người đẹp sắc phai đi

Đôi mắt trừng trừng không tưởng nổi

Thương ôi, đối diện chẳng biết gì !




Bình chú :

Mở đầu bài Long Thành Cầm Giả Ca, Nguyễn Du có viết một bài Tiểu Dẫn văn xuôi. Trong đó thi nhân mô tả sắc đẹp, tính cách của nàng Cầm và những lần ông gập gỡ nàng: Ngoài hai lần đầu và cuối tả trong bài thơ, còn có những lần được nghe nàng đàn hát ở nhà anh ông ở Thăng Long thời Tây Sơn. Sau cùng là những xúc động khi gập lại nàng Cầm tiều tụy bây giờ khiến ông làm bài thơ này.



Vì vậy đây là một bài thơ rất đặc biệt, viết về những tình cảm của chính Nguyễn Du với cô Cầm. Nàng là một danh cầm có thật ở Thăng Long, nổi tiếng một thời với tuyệt kỹ gẩy đàn Nguyễn, đặc biệt khúc Cung Phụng chỉ có trong cung điện vua Lê ngày xưa.

Đây là mấy câu thi nhân phác hoạ nàng Cầm:



Áo hồng chìm dưới mặt hoa đào

Mới vừa hai mốt xuân đương duyên

Ngây thơ má đỏ hây hây rượu...




Sau những ngày chiến tranh loạn lạc, hơn hai mươi năm chìm đắm trong gió bụi, thanh bình đã trở lại. Nguyễn Du ra làm quan cho nhà Nguyễn, ông được phong chức sứ thần cầm đầu sứ đoàn sang Trung quốc. Trên đường đi ngang qua Bắc Thành (Thăng Long Thành) sứ đoàn dự tiệc chiêu đãi của Tuyên Phủ. Đêm đó, bất ngờ nổi lên thánh thót khúc đàn nổi tiếng ngày xưa, thi nhân lắng tai chú ý, lập tức lòng bồi hồi nhớ lại Cô Cầm, người đào nương ngày cũ:



Dư ức thiếu thời tằng nhất kiến

Giám Hồ hồ biên dạ khai yến

Nhớ ta thuở trẻ từng thấy (nàng) đến

Bên bờ Hồ Giám đêm tiệc yến



Lập tức quá khứ ùa về trùng trùng không dứt, như những đợt sóng vỗ vào bờ đá, tung lên dạt xuống, hết đợt này tới đợt khác, dày vò người tha hương vừa về lại chốn xưa... Tất cả quá khứ hiện tại, hiện tại quá khứ trộn lẫn vào nhau suốt hai mươi năm bềnh bồng trôi nổi trong cõi đời đầy biến động. Nhớ đến Cô Cầm là những tiếng đàn ngày cũ rào rạt vọng về: Quá khứ thời Tây Sơn khi thi nhân của chúng ta lần đầu được nghe nàng đàn, và quá khứ của quá khứ vì khúc đàn đó chính là khúc Cung Phụng của Điện Trung Hoà Đại Nội Triều Lê. Tiếng đàn đó được Nguyễn Du diễn tả là :



Tự thị thiên thượng nhân gian đệ nhất thanh

Tưởng như trên trời dưới thế tuyệt vời âm thanh...



Tiếng đàn lung linh đầy mầu sắc đã lên đến tuyệt đỉnh của nghệ thuật, do một đệ nhất danh cầm trình tấu, đời người may mắn lắm cũng chỉ được nghe một vài lần. Đối với một nghệ sĩ tinh tế vượt bực như Nguyễn Du thì những âm thanh đã được nghe đó, không thể nào quên. Xuất hiện cùng chuỗi âm thanh tuyệt vời đó, là hình ảnh cô Cẩm: Cô đang lướt bàn tay nghệ sĩ lịch lãm trình tấu khúc đàn mê hoặc:



Lịch loạn ngũ cung tuỳ thủ biến

Thoắt chuyển năm cung dưới tay tiên...

Nào khoan nào nhặt nào trong trẻo nào mạnh mẽ, nào trầm buồn...

Thi nhân ca tụng:

Tính tương tam thập lục cung xuân

Hoạt tố Tràng An vô giá bảo

Mình nàng ba mươi sáu cung xuân đúc

Long lanh vô giá Thăng Long bảo châu



Sau hai mươi năm xa vắng, đêm nay, tại thành Thăng Long này, bất ngờ nổi lên khúc đàn xưa, nhưng tiếng đàn còn ẩn dấu giọt lệ tủi hờn:

Cựu khúc thanh thanh ám lệ thuỳ

Nhĩ trung tĩnh thính tâm trung bi

Thánh thót khúc xưa ẩn lệ rơi

Lọt tai lắng tiếng dạ bồi hồi.....



Nguyễn Du rung động theo tiếng đàn, chơi vơi giữa quá khứ và hiện tại. Sự tinh tế đã lên đến tuyệt đỉnh của cả người tấu nhạc lẫn người nghe. Quá khứ hai mươi năm cũ hiện về tuy ông chỉ biết người tấu nhạc lần này là một người ngồi cuối chiếu:

Tịch mạt nhất nhân phát bán hoa

Nhan xấu thần khô hình lược tiểu

Lang tạ tàn mi bất sức trang

Cuối chiếu có nàng tóc pha bạc

Võ vàng nhỏ bé mặt ủ ê

Sắc tàn mi úa không trang điểm...



Nhưng không gọi mà trong ông vẫn nhớ, vẫn thấy phảng phất hiện ra hình bóng người đào nương xưa cũ:

Mãnh nhiên ức khởi nhị thập niên tiền sự

Giám hồ tịch trung tằng kiến chi

Bỗng nhớ chuyện xưa hai mươi năm về trước

Hồ Giám đêm hát từng thấy người



Tiếng đàn ám ảnh khiến sau đó ông phải dò hỏi. Khi được biết người chơi đàn tiều tuỵ kia chính là Cô Cầm ngày cũ, lòng ông tràn ngập niềm thương xót :

Nam hà quy lại đầu tận bạch

Quái để giai nhân nhan sắc suy

Song nhãn trừng trừng không tưởng tượng

Khả liên đối diện bất tương tri

Nam hà trở lại, ta trắng tóc

Lạ gì người đẹp sắc phai đi

Đôi mắt trừng trừng lòng tưởng nhớ

Thương ôi, đối diện chẳng biết gì!

Câu kết này trong nguyên tác là: Khả liên đối diện bất tương tri



Nghĩa là : Thương thay đối mặt mà hai người cùng không nhận ra nhau




Nhưng tôi, tôi nghĩ là cô Cầm có nhận ra. cô nhận biết được Nguyễn Du ngồi đó, cô biết rằng cô đang được đàn cho Nguyễn Du nghe, cho người bạn tri âm tuyệt vời từng hiểu tiếng đàn của mình hai mươi năm về trước. Tri âm không dễ có hai người, làm sao cô Cầm quên được Nguyễn Du!

Vả lại, đêm nay, Nguyễn Du, trung tâm của mọi chú ý, là khách chính của Bắc Thành, tất cả mọi người đều được nghe danh. Cô Cầm dù biết rõ ràng đến mấy cũng không dám dứng ra nhận Nguyễn Du, quan Chánh Sứ ngồi chiếu cao nhất của buổi tiệc trong dinh quan Trấn Thủ. Nàng chỉ có thể gửi lòng qua tiếng đàn mà thôi!



Cho nên, tiếng đàn của nàng mới nức nở dường ấy, mới ẩn lệ rơi dường ấy. Cho nên, Nguyễn Du, lúc đó dù chưa nhận ra nàng, đã hiểu tiếng đàn, hiểu hồn người tấu nhạc, ông đã lập tức cảm thấy “tâm trung bi”, và để lại cho hậu thế chúng ta một bài thơ thần sầu đến như vậy.




Nhưng chưa hết, ngoài cô Cầm, Nguyễn Du còn thương đến cả sự sụp đổ của triều đại Tây Sơn. Quân Tây Sơn nguyên là kẻ thù của ông, là kẻ đánh tan hoang không còn bóng dáng cả triều đại vua Lê chúa Trịnh, “cố quốc” của ông, kẻ đốt phá tàn rụi quê hương Tiên Điền, kẻ giết anh Nguyễn Quýnh ...Nhưng, đối với người thơ, “kẻ thù ta cũng chỉ là người” cũng đau khổ cũng đắng cay, lòng ông không hề thù hận, mà trái lại thông cảm họ, hiểu công lao của họ đã đánh tan hai mươi vạn quân Thanh. Trước sự đau khổ của họ, không phân biệt ta, người, ông hoà lòng ông với nỗi lòng đau của họ, trở thành họ. Những quan khách Tây Sơn ngày xưa, sao mà hào sảng, triều đại Tây Sơn ngày xưa sao mà anh hùng... Cơ nghiệp ấy đã tan tành trong chớp nhoáng!. Nguyễn Du khóc, thương cho quân thần Tây Sơn, không phải khóc nhỏ lệ sụt sùi, rơm rớm nước mắt, mà là cơn khóc ngất, xé lòng, đầm đìa nước mắt, ướt áo đẫm khăn:



Tây Sơn cơ nghiệp tận tiêu vong

Ca vũ không di nhất nhân tại

Thuấn tức bách niên năng kỷ thì

Thương tâm vãng sự lệ triêm y

Cơ nghiệp Tây Sơn tan tành hết

Đào nương còn đó một nàng thôi

Trăm năm thoáng chốc đáng bao nhỉ

Đau lòng ướt áo lệ trào mi...




Đọc những câu này, ngẫm ngợi thật lâu tôi mới hiểu lòng Nguyễn Du, ông không những không thù hận mà còn thương người, đau cái đau của người.... và cho tôi biết thế nào là Tâm Đại Bi hùng tráng. Cho nên, tôi chỉ còn biết tán thán:

Ôi tấm lòng thanh tịnh không hận thù của các vị bồ tát!