Chuyện Tiếng Mẹ Đẻ

[Gio]

Chuyện Tiếng Mẹ Đẻ


Lối chơi chữ trong đối và thơ

Ngôn ngữ là cái vốn sẵn có ở mỗi người nhưng làm sao sử dụng ngôn ngữ đó đạt hiệu quả cao nhất thì phải “gia công” rất nhiều, thành một lối chơi nghệ thuật gọi là chơi chữ.

Trong dân gian, lối nói chữ “dân dã” dễ hiểu hơn và cũng có nhiều lối chơi bất ngờ, đầy thú vị. Đây là một cách chơi chữ đồng âm nhưng khác nghĩa:

Bà già ra chợ Cầu Đông
Xem một quẻ bói lấy chồng lợi (1) chăng ?
Thấy bói gieo quẻ nói rằng:
Lợi (2) thì có lợi (3) nhưng răng chẳng còn


Trẻ chăn trâu
Chỉ khi nhận ra ý nghĩa của các chữ (từ) đồng âm nhưng khác nghĩa, người nghe mới bật cười, vui tếu, nên không nỡ giận. Chữ lợi (1) và lợi (2) giống nhau vì đều chỉ cái lợi ích, cái thu được, còn lợi (3) chỉ phần thịt bao quanh răng. Người già răng rụng sạch chỉ còn trơ lợi, móm mém đến vậy mà còn đòi lấy chồng, thiệt tình !
Với lối chơi chữ dân gian xưa kiểu này, ta cũng gặp những tiếng đồng âm tương tự:

Cóc chết bỏ nhái mồ côi
Chẫu ngồi chẫu khóc: chàng ơi là chàng!
Ễnh ương đánh lệnh đã vang
Tiền đâu mà trả cho làng, ngoé ơi!

Chữ “chàng ơi!” là tiếng khóc của cô Chẫu đối với chàng Cóc, thế nhưng ở đây chỉ nói tới con chẫu chàng trong bộ 5 con vật: cóc, nhái, chẫu chàng, ễnh ương, ngoé.

Chị Xuân đi chợ mùa hè
Mua cá thu về, chợ hãy còn đông

Một câu thơ đủ cả 4 mùa, nhưng mùa xuân lại là tên cô gái: Xuân. Cá thu và chợ còn đông là những đồng âm khác nghĩa của từ mùa thu và mùa đông, người sáng tác đã khéo vận dụng tài tình.

Câu thơ sau cũng có có hiện tượng đồng âm rất đắt:

Anh Hươu đi chợ Đồng Nai
Bước qua bến Nghé, ngồi nhai thịt bò

Đủ tên 4 con vật lớn: hươu, nai, nghé, bò. Hai địa danh được lặp ra phần sau (yếu tố sau của một từ gồm hai yếu tố) đồng âm với tên hai con vật nai và nghé. Kiểu đồng âm vẫn được vận dụng trong ca dao mới với cách thức trang trọng như:

Sầu riêng ai khéo đặt tên
Ai sầu không biết, riêng em không sầu!

Thời Pháp thuộc để mỉa mai thói học đòi, các nhà Nho đã có nhiều cách dùng từ ngữ “nửa ta, nửa Tây” như bài thơ nói về “bồi Tây, me Tây”:


Ông đồ
Lạnh lùng một mảnh sơ–mi (chemise)
Li–ve (L’hiver: mùa đông) trằn trọc lơ–li (le lit: cái giường) một mình
Loăng–tanh (Lointain: xa xôi) ai có thấu tình
Em–mê (Aimer: yêu thương) đến nỗi thân hình biềng pan ! (Bien pâle: rất xanh xao)


Câu hò
Ăng tăng đồng súp lê xà lúp
Tú xơ là xà cúp mông cưa
Xừ ơi tim mỏa đu lưa
Xừ về Ma Rốc biết bao giờ mới gặp nhau


Nói lái theo người miền Nam cũng là một kiểu chơi chữ tiếp nối lối chơi chữ xưa kia.

Thí dụ:

- Hiện đại chỉ tổ hại điện
- Đấu tranh rồi biết tránh đâu
- Đầu tiên là tiền đâu …

Hay:

Chính phủ thôi rồi chú phỉnh tôi
Chú khiêng ra mấy chiến khu rồi
Tránh đâu lỡ dại mồm tranh đấu
Kháng chiến lâu ngày khiến chán thôi ...

( Sưu Tầm)

_________________
Phận làm trai gõ phím bình thiên hạ.
Chí anh hùng click chuột định giang sơn.