Gác mái Ngư Ông về .... đâu?

[THAINGO-A1]

GÁC MÁI NGƯ ÔNG VỀ ...... ĐÂU?

TRong không gian nghệ thuật: Chiều hôm nhớ nhà - Có đậm đặc những con người đang chịu sức ép của một hoàng hôn cuối ngày: thi nhân với bát ngát nỗi hàn ôn Chương Đài - lữ thứ, Lữ khách với cắm cúi những bước nặng bồn chồn, ngư ông tìm về Viễn phố, mục tử quay lại cô thôn. Chừng ấy con người trong quanh quất một bài thơ không biết mình đang chịu một sự điều phối vô hình mà kỳ diệu của thiên nhiên để nhất nhất tìm về mỗi mỗi nơi chốn của mình.

Nhưng Ngư ông - thật ra - Người định đi đâu? về đâu?
.......Gác mái ngư ông về viễn phố.

Có một từ "phố" quen thuộc thường làm hiện lên trước mắt người đọc một nơi chốn đông vui, náo nhiệt - biểu hiện sự văn minh (phố phường, phố thị, phố chợ ....)

Có một Từ "Phố" không quen nhưng có thật, chỉ bến sông Tương Phố, Hoài Phố ...

Ngư ông - người định chọn về đâu? PHỐ Xa hay BẾN Xa?.

Cho đến nay , chưa có một tư liệu nào ghi nhận chính xác năm sinh , năm mất của người nữ sĩ ta quen gọi là: BÀ HUYỆN THANH QUAN. Chỉ biết rằng: Người bạn đời của Bà là: Lưu Nguyên Ôn (1804 -1847), từng một thời làm Tri huyện Thanh Quan. Điều khẳng định được là BÀ HUYỆN THANH QUAN sống những ngày cuối đời trong khoảng dao động Lịch sử cho phép từ triều MINH MẠNG (1820 -1840 ) đến triều TỰ ĐỨC (1847 -1883). Truy nguyên về Lịch sử, kỳ thực chỉ để nói một điều: phải sau đời TỰ ĐỨC - đến những năm cuối cùng của thế kỷ XIX - xã hội VN mới chuyển sang hình thái xã hội thực dân nửa phong kiến và bắt đầu một quá trình đô thị hóa (dĩ nhiên, để phục vụ ý đồ bóc lột, khai thác của Pháp). Tín hiệu được phát đi sớm nhất thể hiện ý đồ của Pháp là việc Doumer được cử làm Toàn Quyền Đông Dương (1897). Như vậy, thời Bà Huyện Thanh Quan sống - chưa hình thành trong thực tế và trong ý niệm, ngôn ngữ cái gọi là "phố" mang ý nghĩa là một nơi đông vui, náo nhiệt, văn minh - dấu hiệu của quá trình đô thị hóa. Phải đến những năm cuối đời của Tú Xương thì "phố" mới bắt đầu xuất hiện. Tú Xương ghi nhận ngay vì đối với con người VN , "phố"- buổi đầu - là một cái gì lạ lẫm, khó thích ứng:
Trời kia xui khiến sông nên bãi.
Ai khéo xoay ra phố nửa làng

Trên đây là bàn về lịch sử, về thời điểm hình thành phố .

Về Văn chương, hiểu Viễn phố là Phố xa vẫn có lý về chữ nghĩa, về đăng đối. Nhưng hiểu phố theo nghĩa phố phường, phố chợ ... e rằng không phù hợp với không khí của "Chiều hôm nhớ nhà", không nhất quán với toàn bộ phong cách thơ của Bà Huyện Thanh Quan. Không gian thơ của: Chiều hôm nhớ nhà", "Thăng Long Thành hoài cổ", "Qua đèo Ngang", là một không gian quạnh vắng, trên đó, hiện tại chỉ là những nét phác thảo, những chiều tà, những can cớ để bật lên niềm lặng lẽ ngoái thương những sắc hoa màu nhớ của quá khứ , một quá khứ cứ không chịu đi vào dĩ vãng.

Có gì không ổn chăng ? khi đem một diện tích - phố -, vốn mang bản chất ồn ào, huyên náo, đầy biến động của một hiện thực tương lai để đặt lên một - mặt - bằng - thơ, cứ lặng lẽ xa xăm đến bùi ngùi còn in một dấu xưa xe ngựa, còn thoáng vang đâu đây một khắc khoải giọng chim cuốc, một mơ hồ tiếng ốc xa đưa ... Vả lại, nói cho cùng - thì - ngư ông bà con gì với phố thị? Hình ảnh ngư ông mà đi liền với phố thị được thì mục tử cũng không cần thiết phải về cô thôn (mà cứ về đại một khách sạn hay một sân bay nào đó cũng xong).

Viễn phố phải được hiểu là: bến xa. Ngư ông gác mái về bến xa, mục tử gõ sừng lui thôn vắng. Hình ảnh bến xa, thôn vắng hòa hợp với không khí buồn buồn, bùi ngùi đến se thắt của "Chiều hôm nhớ nhà". Nếu mục tử quả thật về thôn vắng ,thì ngư ông - chắc người cũng phải trở lại bến xa thôi. Cách hiểu như vậy lả phù hợp với thi pháp. Thật ra, cách hiểu "viễn phố" là bến xa không phải là cách hiểu hoàn toàn mới mẽ. Giáo Sư Nguyễn Lộc và Đỗ Quang Lưu cũng đã từng chú thích như vậy, chỉ không phân tích, diễn giải. Riêng cuốn Tự Điển VN do Ban Tu Thư Khai Trí phát hành thì có điểm lạ là ở cột từ "phố" có nêu ba nghĩa (thực chất cũng chỉ là một): nhà ngói ở thành thị, đường hai bên có phố, thành thị. Không thấy từ phố nào mang nghĩa là bến. Nhưng ở cột từ "viễn", sách giới thiệu từ "Viễn phố " với nghĩa là bến xa.

Điều cần bàn là hiện nay vẫn tồn tại song song hai cách hiểu về từ viễn phố trong câu thơ: Gác mái ngư ông về viễn phố.

Việc cùng nhau đặt lại câu hỏi: Gác mái ngư ông về ...... đâu? thiết nghĩ là điều nên làm chăng?

( Trương văn Quang KTNN số 201 )