Giáo sÆ° TRẦN VÄ‚N KHÊ và những ngôi nhÃ

[PhanGiaHien]

Giáo sư TRẦN VĂN KHÊ và những ngôi nhà

Trần Văn Khê sinh ngày 15 tháng 6 năm 1921 trong một gia đình có bốn đời làm nhạc sĩ. Ông thể hiện năng khiếu âm nhạc từ nhỏ nhưng năm 1942 lại ra Hà Nội học y khoa. Năm 1949, ông sang Pháp du học. Tháng 6 năm 1958, ông dành học vị Tiến sĩ, môn Nhạc học của Đại học Sorbonne, Pháp. Từ năm 1963, ông dạy trong Trung tâm Nghiên cứu nhạc Đông phương, dưới sự bảo trợ của Viện Nhạc học Paris (Institut de Musicologie de Paris). Ông là thành viên của Viện khoa học Pháp, Viện sĩ thông tấn Viện hàn lâm châu Âu về Khoa học,Văn chương và Nghệ thuật. Ông là thành viên của rất nhiều hội nghiên cứu âm nhạc quốc tế,thành viên và Chủ tịch Hội đồng Khoa học của Viện quốc tế nghiên cứu âm nhạc bằng phương pháp đối chiếu (International Institute for Comparative Music Studies) (Đức). Ông giành nhiều giải thưởng có uy tín,trong đó có giải thưởng âm nhạc của UNESCO (1981), và được Nhà nước Việt Nam tặng Huân chương Lao động hạng nhất (1999), Huy chương Vì Văn hoá dân tộc (1998).

Sau hơn 50 năm nghiên cứu và giảng dạy ở Pháp, ông trở về sinh sống và tiếp tục sự nghiệp nghiên cứu và giảng dạy âm nhạc dân tộc tại Việt Nam. Ông cũng là người đã hiến tặng cho thành phố Hồ Chí Minh nhiều hiện vật quý,trong đó có nhiều loại nhạc cụ dân tộc và tài liệu âm nhạc.

Sau 56 năm sống ở nước ngoài, Giáo sư Trần Văn Khê đã trở về định cư tại Việt Nam năm 2005 . Thành phố Hồ Chí Minh đã trao ngôi nhà số 32, Huỳnh Đình Hai, phường 14, quận Bình Thạnh, cho Giáo sư làm nơi ỏ và là nơi bảo quản, trưng bày hiện vật văn hoá, âm nhạc dân tộc. Đến nay, ngôi nhà mới trên đất Việt chỉ gắn bó với Giáo sư hơn ba năm,vậy mà đau đáu biết bao tâm hồn, tình cảm, Giáo sư Trần Văn Khê chia sẻ:

Tôi luôn mong ước được về Việt Nam,có một ngôi nhà không chỉ là nơi để ở mà còn là nơi để làm việc. Đó là nơi tập trung và giữ gìn những tư liệu mà cả đời tôi gom góp được, để sau này cho thế hệ trẻ Việt Nam đến xem, để các bạn có thể đối thoại với các nền văn hoá âm nhạc trên thế giới. Tôi nhớ có một lần trên đất Pháp, buổi đêm, sau bữa tiệc ở nhà một người bạn,tôi mở cửa bước ra vườn. Chợt nghe thoang thoảng mùi dạ lý hương,tự nhiên ứa nước mắt,thấy lòng mình mênh mang nỗi buồn nhớ quê hương. Ước muốn có một ngôi nhà riêng với tôi là quá xa vời cho đến năm 2003, thành phố Hồ Chí Minh hứa dành cho tôi một căn nhà và đến tháng 10/2005 căn nhà đó đã thành hiện thực.

Bây giờ nhà tôi, cạnh của sổ phòng ngủ và phòng làm việc có trồng một cây dạ lý hương. Nhà người Việt thường "phía trước trồng cau,phía sau trồng chuối", nhà tôi cũng vậy. Trước sân,có một khu vườn nhỏ trồng những cây chuối,cây trúc tượng trưng cho người quân tử, hoa dâm bụt 3 màu, bông trang,hoa giấy, hoa mai. Đó là những món quà của một người bạn tặng tôi. Rồi đây hoa sẽ nở, mỗi sáng, mỗi chiều tôi sẽ được thăm thú vườn hoa, tưới cây, lặt lá sâu. Có thể nói căn nhà hôm nay là căn nhà lý tưởng, căn nhà mơ ước - đã thành hiện thực - của tôi . Ở xứ người, nhà nhìn lên gặp nóc, nhìn ra thấy lầu, về đây, ra khỏi cửa là chân đạp đất, đầu đội trời … thoải mái vô cùng. Với căn nhà này tôi đã thực hiện mơ ước của đời mình về một căn nhà Việt. Biết bao kỷ niệm về học trò,về bè bạn đến thăm, chia sẽ vui buồn. Tôi hạnh phúc với từng hình ảnh trong lưu niệm,trong tâm khảm và bình yên,hạnh phúc biết bao với chốn này.

Sang Pháp, một thời gian dài, tôi thuê phòng trọ nơi đây mai đó, ở từ khách sạn này qua khách sạn khác. Căn hộ chung cư ở lầu 9 mà tôi mua bên Pháp vừa là một phòng thí nghiệm vừa là thư viện nhỏ, chứa đầy ắp những tư liệu hơn là nhà ở. Nhưng tôi vẫn trìu mến, đầy nhung nhớ khi nói về nó với hai chữ "nhà tôi". Căn nhà đó quy tụ tất cả hiểu biết, tư tưởng của tôi suốt 40 năm, gần gủi như máu thịt của mình, Đó cũng là nơi tôi gặp gỡ bạn bè, đàm đạo nhạc thơ,giảng dạy học trò. Nhà gần gủi và thương yêu đến độ khi chia tay về Việt Nam,tôi đã ghi lại trong từng thước phim những góc phòng,ban công,chiếc bếp … Ở căn nhà đó,tâm hồn tôi đã hạnh phúc với tình yêu,tình bạn keo sơn cùng biết bao kỷ niệm êm đềm. Người bạn của tôi là một học trò cũ,biết và gắn bó với nhau trên 50 năm. Vậy mà sống hạnh phúc bên nhau,tổng cộng chỉ đúng 100 ngày trong 3 năm,thì người đó ra đi. Ngày mất của bạn,trong căn nhà đó tôi thắp nén nhang,làm thơ điếu bạn...

Tử sanh dẫu biết luật vô thường
Nhưng khó ngăn dòng lệ tiếc thương
Những tưởng phượng loan vầy một tổ
Đâu ngờ cầm sắt rẽ đôi đường
Điêú em,chấp bút,lau dòng lệ
Tiễn bạn,ôm đàn,đốt nén hương
Cầu nguyện Phật,Trời mau tế độ
Hồn em siêu thoát tận Tây phương!

Nhưng dĩ nhiên, nhớ nhất vẫn là căn nhà thời thơ ấu. Với người Việt, nhà quan trọng lắm, trang trọng lắm và thương yêu vô cùng! Nhà không phải là một hình thức vật chất có tường, có nóc,mà nhà mang giá trị tinh thần gắn bó với phần đời,phần hồn của mỗi con người. Người Việt Nam có câu "an cư lạc nghiệp ". Khi con người trưởng thành, chẳng những "nên danh,nên phận" mà còn phải "nên cửa,nên nhà" đó sao?

Cuộc đời dâu bể, bôn ba, tôi từng trải qua nhiều nơi ở nhưng khi nói về căn nhà thời thơ ấu là nước mắt cứ rưng rưng… Căn nhà ấu thơ của tôi nghèo lắm, lợp lá, mái tranh, vách tre nữa. Sau nhà là cây mận và mấy khóm xương rồng. Anh em tôi đi học xa, mỗi lần về nhà lại viết lên lá xương rồng những lời thương yêu,nhắn nhủ, nhắc nhở,những câu thơ, văn vụng về. Lá khô đi nhưng những dòng chữ vẫn nguyên vẹn,đứa này về lại đọc được lời nhớ của đứa kia gởi lại. Căn nhà đó cũng là nơi lần đầu tiên cho tôi hiểu thế nào là sức mạnh của nghệ thuật. Cha tôi thuở đó là một danh cầm và cũng có một số bạn đồng điệu. Khi nào có cô Sáu Ngọc ở làng Kim Sơn đến Vĩnh Kim, ca bài Tứ Đại Oán mà ba tôi đờn kìm dây Tố Lan phụ hoạ,thì đông đảo người làng đến nghe chật nhà. Tiếng ca hay quá, mọi người mê mải nghe đến độ... quên cả việc họ đang dựa vào bức vách tre, đến làm đổ vách!!! Tôi ngạc nhiên về sức hấp dẫn của dòng nhạc dân gian.

Cũng trong căn nhà đó, tôi hiểu thế nào là sinh ly tử biệt, là tình cảm ruột thịt thân thương. Tôi nhớ rõ dáng ông nội tôi. Ông cháu thương nhau lắm, đến nỗi, khi ông mất đi, tôi đứng bên bàn thờ khóc suốt ba ngày. Gia đình bắt buộc phải gởi tôi lên Sài Gòn cho nguôi nhớ. Nhà đó cũng là nơi chứng kiến sự chào đời của đứa em trai:Trần Văn Trạch. Cả thời ấu thơ anh em tôi làm gì cũng chung với nhau: từ khi ăn,lúc ngủ,thậm chí lúc đi cầu tiêu. !! Cũng tại nhà đó tôi đã tiễn cha và sau đó là Cô Ba tôi về nơi chín suối, với nỗi đau xé lòng không sao tả xiết…

Theo tôi,nếu như căn nhà dầu đẹp, nhưng chỉ đơn thuần là tường,là mái, là khối vật chất, thì sẽ không đủ để được gọi là nhà. Trong văn hoá,nghệ thuật phải đi đôi với nội dung,có xác,thì phải có hồn. Những căn nhà đã mang lại và lưu giữ từng phần hồn của cuộc đời tôi cũng như tất cả dĩ vãng của tôi. Tôi nhớ thương dĩ vãng. nhưng không nuối tiếc với dĩ vãng. Tôi chỉ vui sống với hoàn cảnh hiện tại và cảm thấy rất hạnh phúc.

( Bài viết này của Bạch Dương,Phan Gia Hiền sưu tầm )