Ai đã đặt tên cho Quảng Trường Ba Đình Hà Nộ

[PhanGiaHien]

AI ĐÃ ĐẶT TÊN CHO QUẢNG TRƯỜNG BA ĐÌNH HÀ NỘI

... . Nhà văn Tô Hoài cho hay, hầu hết tên đường ở nội thành Hà Nội đều do một tay bác sĩ Trần Văn Lai đặt cả. Điều hy hữu là ông chỉ giữ chức vụ Thị trưởng thành phố Hà Nội từ ngày 20/7 đến 19/8/1945, mốc son của cuộc khởi nghĩa dành chính quyền của nhân dân Hà Nội. Ngài Thị trưởng Hà Nội của chính phủ Trần Trọng Kim về sau đã trở thành Phó Chủ tịch Uỷ ban hành chính thành phố Hà Nội rồi Thứ trưởng Bộ Lao động-Thương binh.

Một nhiệm kỳ ngắn ngủi có lẻ nhất hành tinh nhưng ông đã làm thay đổi bộ mặt thành phố bằng nhiều tên phố mới. Bác sĩ đã dự đoán, đã tiên liệu được cuộc bão táp đang âm ỉ trong lòng Hà Nội? Hay là ý thức tự tôn của dòng máu Lạc Hồng cùng nỗi nhục của cái hoạ ngoại bang xâm lược đã khiến ông quyết định ngay một việc làm từ những ngày đầu tiên của chức Thị trưởng thành phố?

Đầu tiên là việc cho kéo đổ nhiều bức tượng thực dân, tượng đầm xoè ở vườn hoa Cửa Nam. Tượng sĩ, nông, công, thương ở vườn hoa canh nông (là bức tượng thực dân Pháp dựng để kỷ niệm cuộc Đại chiến thế giới lần thứ nhất 1914-1918. Dưới 4 mặt của bức tượng là hình ảnh một thầy đồ cắp tráp mà họ bảo tượng trưng cho tầng lớp sĩ của người An Nam. Một anh kéo xe cút kít, tượng trưng cho tầng lớp công. Một phụ nữ te tái quang gánh, được bảo đấy là tầng lớp thương. Và cuối cùng là anh thợ cày lực lưỡng bước sau con trâu tượng trưng cho”giai cấp” nông dân An Nam. Tượng Toàn quyền Van Holven, Phù điêu Jean Dupuis chỗ gần bến sông Hồng... tất tật đều bị kéo đổ, bị phá tan tành . Cả bức tượng đồng to nhất Hà thành khi ấy có lẻ là Toàn quyền Paul Bert tay cầm cờ tay xoè trên đầu ông thầy đồ An Nam cắp tráp dựng ở vườn hoa bên toà Đốc lý (nay là vườn hoa Indira Gandhi ).

Đồng thời với việc hạ bệ các bức tượng thực dân, ông còn đổi một loạt tên đường mang tên thực dân hay có hơi hướng thực dân. Những đại lộ đẹp nhất Hà thành như Brière de Leisle đã trở thành Hùng Vương, Carnot đã trở thành Phan Đình Phùng, Henri De
Orleans là đường Phùng Hưng, Gambetta trở thành Trần Hưng Đạo, F. Garnier, mang tên viên quan ba chết trận ở Cầu Giấy trở thành đường Đinh Tiên Hoàng v. v... Không chỉ những tên võ tướng với chiến công hiển hách trong lịch sử dân tộc như Ngô Quyền, Lý Thường Kiệt, Trần Hưng Đạo, Trần Nhật Duật, Trần Bình Trọng, Trần Quốc Toản, Yết Kiêu, Dã Tượng, Bùi Thị Xuân, Hoàng Hoa Thám, Nguyễn Thái Học... mà nhiều con đường Hà Nội còn được mang tên các danh sĩ nổi tiếng đến tận bây giờ mà ta vẫn gọi, người Hà Nội vẫn dùng như Lê Quý Đôn, Nguyễn Gia Thiều, Nguyễn Du, Nguyễn Huy Tự, Lý Văn Phức, Trần Tế Xương, Tản Đà... cũng ông Thị trưởng này đặt ra cả. Có lẻ tên hai người Pháp duy nhất mà ông Thị trưởng cho giữ nguyên mà bây giờ ta vẫn quen gọi là phố Yersin cũng như bức tượng nhà khoa học Pasteur được lớp hậu sinh của ông Thị trưởng bảo tồn đến bây giờ.

Độc đáo nhất là thời điểm ấy cuối con đường mang tên vị linh mục Paul Puginier (nay là đường Điện Biên Phủ) ở mạn Bắc có một bãi đất trống cỏ dại mọc có tên là poanh (Point: điểm bắt đầu phố). Bác sĩ Trần Văn Lai đã đặt tên cho bãi đất trống ấy là Quảng trường Ba Đình lấy tên căn cứ nghĩa quân Đinh Công Tráng chống Pháp rất anh dũng ở huyện Nga Sơn, Thanh Hoá (chứ chẳng phải hồi trước ở đây có ba cái đình như một số người lầm tưởng!)... . .

Có một thời gian Quảng trường có tên Quảng trường Độc lập, Quảng trường Hồng Bàng . Từ năm 1954 Quảng trường mang tên cũ Quảng trường Ba Đình cho đến nay mặc dù có người đề nghị thay đổi.

(Tác giả bài viết XUÂN BA, Phan Gia Hiền sưu tầm)