Nà ng dâu trong ca dao Việt Nam

[THAINGO-A1]

NÀNG DÂU TRONG CA DAO NGƯỜI VIỆT

Trong kho tàng Văn học dân gian VN, Ca dao dân gian chiếm một vị trí xứng đáng. Ở đó có những nét văn hoá được biểu hiện thật độc đáo và thú vị. Xin được đôi điều đề cập đến hình ảnh của ''nàng dâu'' trong gia đình truyền thống của người bình dân VN .

Trước hết xin được nói đến quan niệm của đấng sinh thành về con gái và nàng dâu:

Con gái là con người ta.
Con dâu mới thiệt mẹ cha mua về!

Đây là tập tục theo chế độ Phụ quyền của người Việt. Từ bao đời nay, cha mẹ có con trai thì lo cưới vợ cho con. Người con dâu ấy sẽ sinh con nối dõi tông đường cho nhà chồng. Dần dà, khi cha mẹ chồng già yếu , sản nghiệp nhà chồng sẽ chuyển sang cho vợ chồng con trai cả. Ngược lại, con gái gả chồng rồi thì phải có trách nhiệm "gánh giang sơn nhà chồng", không còn vai trò đối với cha mẹ ruột mà đã trở thành "con người ta" .

Biết phận mình , làm dâu nơi xứ lạ quê ngưòi không phải là chuyện giản đơn. Dẫu biết rằng ai tới tuổi trưởng thành cũng phải tạo lập gia đình riêng. Văng vẳng đâu đây câu ca não ruột, như một lời van lơn, cầu khẩn:
"Má ơi đừng gả con xa .
Chim kêu vượn hú biết nhà má đâu!?.''

Người con gái không ao ước gì hơn:
"Kiếm nơi cha mẹ thảo hiền.
Gởi thân khuya sớm, bạc tiền không ham!".

Trong nghĩa nhân, không lấy sự giàu sang phú quý làm thước đo - đó cũng là một truyền thống đẹp của người bình dân xưa nay.

Nhưng - phận gái mười hai bến nước, trong nhờ đục chịu. Có khi tại cha, tại mẹ nhà nàng gây ra cảnh éo le cho chính con gái mình :

"Cha mẹ đòi ăn cá thu .
Gả con xuống biển mịt mù tối tăm."

Đau lòng hơn, ngược hẳn với ước muốn "chọn nơi nhân nghĩa hơn nơi bạc vàng" đã nêu trên. Họ chịu cảnh:

"Thân em mười sáu tuổi đầu.
Mẹ cha ép uổng làm dâu nhà người.
Nói ra sợ chị em cười.
Năm ba chuyện thảm, chín mười chuyện đau.
Đường đi những lách cùng lau.
Cha mẹ tham giàu ép uổng duyên con!"

Khi mới chân ướt , chân ráo về làm dâu nhà chồng, có những người may mắn được chồng yêu, chồng chỉ bảo cặn kẽ:

"Từ ngày em về làm dâu.
Thì anh dặn bảo trước sau mọi lời
Mẹ già dữ lắm em ơi.
Nhịn ăn, nhịn mặc, nhịn lời mẹ cha.
Nhịn cho nên cửa nên nhà.
Nên kèo , nên cột , nên xà tầm vông.
Nhịn cho nên vợ, nên chồng.
Thì em coi sóc lấy trong cửa nhà. "

Dù đã tảo tần, thức khuya dậy sớm hầu hạ từng chung trà, chén nước - nhưng - không phải lúc nào họ cũng được mẹ chồng và nhà chồng yêu quý. Dân gian đã lường trước mối quan hệ vốn dĩ rất nhạy cảm này bằng câu ca dạy đời:
"Thật thà cũng thể lái trâu.
Yêu nhau cũng thể nàng dâu mẹ chồng".

câu ca dao chơi chữ bằng lối phản nghĩa, nói ngược lại những gì thường hay diễn ra trong cuộc đời. "Lái trâu" - là nghề được dân gian cho là lắm mưu nhiều mẹo. Mẹ chồng - nàng dâu vốn đã âm ỉ nhiều chuyện cơm chẳng lành, chăn chẳng ấm - lại được đặt vào cung trường nghĩa với nhau để so sánh, quả là vừa hài hước, vừa dí dỏm nhưng cũng phản ánh thật thâm thuý một hiện thực trong gia đình của người Việt xưa ...

Nói "yêu nhau" như nàng dâu - mẹ chồng nhiều lúc không phải là không có. Đâu đó, ta cũng bắt gặp một vài hình ảnh thật là cảm động:
"Con thơ tay ẵm tay bồng .
Tay dắt mẹ chồng , đầu bạc như bông ...."

Hay lúc mẹ già cỡi hạc quy tiên , nàng dâu cũng lo tròn chữ hiếu để:
"Nàng dâu để chế mẹ chồng .
Tế ba độ tế , ba vòng bánh quy ...."

Hình tượng nàng dâu trong ca dao trên quả chưa chắc có người con gái nào sánh kịp. Chúng ta cũng có thể liên tưởng đến Văn học thành văn, hình ảnh người Chinh phụ đã thay chồng làm công việc như thế để "phụng sự" mẹ chồng một cách chu đáo:

"Ngọt bùi Thiếp đã hiếu nam .
Dạy con đèn sách, thiếp làm phụ thân ....''

(Chinh phụ ngâm khúc - Đoàn thị Điểm dịch)

(Còn tiếp)

[THAINGO-A1]

Trở lại với lời ca, tiếng hát của người bình dân về hình ảnh “nàng dâu”.

Những hạnh phúc như vừa nêu - có nhưng không nhiều, chuyện “thảm” xuất hiện với tần số cao hơn hẳn. Người con dâu đã thốt lên trong nghẹn ngào:
"Trách cha, trách mẹ nhà chàng.
Cầm vàng chẳng biết là vàng hay thau.
Thật vàng chẳng phải thau đâu.
Đừng đem thử lửa mà đau lòng vàng...."

Từ chuyện nhỏ là "tranh giành" tình thương của mẹ chồng, bà cảm thấy đứa con trai thân yêu của mình - giờ lại hay chìu chuộng nguời con gái lạ - dù đó là “nàng dâu” trong nhà, mẹ chồng không chịu được, thế là - lời ra tiếng vào, đến chuyện lớn là hành hạ, xem con dâu như người ăn kẻ ở không công trong nhà. Bổn phận của nàng dâu là lo cho mẹ chồng nói riêng và gia đình nhà chồng nói chung, đủ thứ đủ điều.

Đây, một chân dung của “mẹ chồng” được “nàng dâu” âm thầm dựng lên:
Nhà anh có một mụ già.
Thổi cơm chẳng chín, quét nhà chẳng nên.
Ăn cỗ thì đòi ngồi trên.
Mâm son, bát sứ đem lên hầu bà…

Không chịu đựng nổi, thế là - một cảnh tượng chia ly, thê thảm như một điều tất yếu sẽ đến:
"Cô kia đội nón đi đâu?
_ Tôi là phận gái làm dâu mới về.
Mẹ chồng ác nghiệt lắm ghê.
Tôi ở chẳng được tôi về nhà tôi…”

Nước mắt đắng của cuộc đời đã chảy thay cho dòng lệ ngọt ngào ngày nào khi duyên tình vừa bén lửa. Như vậy là - tan đàn, xẻ nghé. Hạnh phúc lứa đôi không còn. không phải đôi lứa không “loan phượng hoà minh” mà do một đối tượng khác cất tiếng lạc lõng gây nên: mẹ chồng!

Thật đáng thương.
"Mẹ anh nghiệt lắm anh ơi.
Biết rằng có đuợc ở đòi với nhau.
Hay là vào trước ra sau.
Cho cực lòng Thiếp, cho đau lòng Chàng! ….”

Dân gian dường như cũng đồng cảm với “nàng dâu” qua bài ca dao hài hước sau đây:
"Bà già mặc áo bông chanh.
Ngồi trông đám hẹ, nói hành nàng dâu…”

Lối chơi chữ cùng trường nghĩa đã xây dựng nên hình tượng “bà mẹ chồng lắm mồm”, nói hành nói hẹ con dâu mình với nét nghĩa thật là thâm thuý.

Trong dân gian, hình ảnh những cô em chồng cũng gây không ít phiền toái cho hạnh phúc lứa đôi. “dựa hơi” mẹ, những người con gái mà sau nầy cũng phải chịu cảnh làm dâu, làm vợ xứ người - sẳn sàng ra tay “hạ thủ” chị dâu. Ấy thế là, mối quan hệ không mặn mà kia, được người bình dân thể hiện:
"… Em chồng ở với chị dâu.
Coi chừng kẻo nó giết nhau có ngày…”

Như trên đã sơ bộ phân tích, nàng dâu bị “áp bức” ắt sẽ có lúc vùng lên. Dân gian cũng để lại nhiều câu ca biểu lộ sự phản kháng như vậy. Trước tiên là họ răn đời:
"Mẹ chồng dữ - mẹ chồng chết.
Nàng dâu có nết, nàng dâu chừa…”

Cả hai đối tượng, hai chủ nhân thường gây ra “xung đột” nhất của gia đình - hãy nhớ đây là sự thực.

Trước khi bước chân vào “nhà chàng” làm dâu, nhiều cô gái cũng đã ý thức sâu sắc về điều bất công ấy:
"Cha chồng là lông con phượng.
Mẹ chồng như tượng mới tôi.
Nàng dâu là bồ chịu chửi…”

Những người con gái trước khi làm vợ, làm mẹ cũng ý thức những bất công trong cách ứng xử d0 tập tục bao đời truyền lại:
“làm dâu khó lắm anh ơi.
Làm rẻ đứng, ngồi cơm sẳn dọn ăn…”

Họ cũng tự nhiên tỏ bày với người mình yêu trước khi về làm vợ:
“Chồng dữ thì em mới rầu.
Mẹ chồng mà dữ giết trâu ăn mừng…”

Một cuộc xung đột gay gắt dường như đã đến cao trào. Trong thực tế cuộc sống không phải trăm lần lúc nào mẹ chồng cũng thắng thế. gặp những nàng dâu chẳng phải tay vừa - biết đâu đó - mẹ chồng lại quay “làm dâu” cho nàng dâu cũng nên.

Nàng dâu, nhiều lúc “cậy” có chồng thương, chẳng ngại ngần gì, nàng tuyên bố thẳng thắn:
“Chồng thương chẳng nệ chi ai.
Đũa bếp cho dài gắp cổ mụ gia….”

Trước mặt mọi người, họ cũng lo tròn “bổn phận” đưa những “mụ gia” về nơi chín suối - nhưng - thật tâm thì đó chỉ là những giọt nước mắt “cá sấu” mà thôi :
… “Thuơng chồng phải khóc mụ gia..
Gẫm tui với mụ, chẳng bà con chi…”

Điểm qua vài vần ca dao trong dân gian - để thấy được những mối quan hệ đa dạng, nhiều chiều giữa hai đối tượng vốn liôn có vấn đề trong cuộc sống gia đình của người Việt xưa…

Từ đó, phần nào gợi lại cho chúng ta thấy được những tập tục, những biểu hiện của văn hoá ứng xử mà người bình dân thể hiện - từ hành động đến lời ăn, tiếng nói hằng ngày. Dù có điểm sáng, có điều chưa thật hay - nhưng - tâm hồn của nguời dân thì luôn - là những hạt pha lê, luôn sáng ngời, nó biểu hiện cụ thể qua những câu ca dao xuất phát trong thực tế và tình cảm của họ

MINH THƯƠNG - Sóc Trăng