MẤY CHÙM TRƯỚC GIẬU HOA NĂM NGOÁI ...

[THAINGO-A1]

Từ Cổ chí Kim , từ Đông sang Tây , có vô số nhà thơ viết về Thu ,vịnh Thu . Riêng ở ta - bài Vịnh Thu của Nguyễn Khuyến có lẽ là một trong những bài thơ độc đáo nhất .
Độc đáo vì cảnh Thu trong thơ không lẩn vào đâu được - cảnh của đồng bằng Bắc bộ VN - với : trời thu xanh ngắt , cần trúc lơ phơ .....nước biếc ....song thưa ... Và , có lẽ cũng độc đáo nhất trong toàn bài là hai câu thơ :
" Mấy chùm trước dậu
hoa năm ngoái .
Một tiếng trên không
ngỗng nước nào."

Hiểu nghĩa thơ đã khó , hiểu được dụng ý tác giả trong thơ lại càng khó hơn . Cũng vì vậy - hai câu thơ trên đã làm tốn hao bao nhiêu giấy mực của bao nhir6u người bình thơ . Nhiều bài viết , kể cả sách Giáo khoa , đã nêu nhir6ù cách hiểu khác nhau . Sách Giáokhoa Văn học lớp 11 - năm 1991 đã chú thích ở cuối bài Thu Vịnh : " Hoa năm ngoái : hoa đã nở từ năm trước , khô đi và còn lại đến bây giờ ....
" Ngỗng nước nào : loại ngỗng trời , thường bay thành từng đàn từ xứlạnh đến những vùng khí hậu ấm áp để tránh rét ."

Chú thích như vậy là chỉ mới làm vở nghĩa của từ mà chưa giải thích được gì cho ý câu thơ . Đọc xong ta chưa hiểu được câu thơ nói gì và nếu hiểu thì cũng hiểu chưa đúng lắm . Đó là chưa kể nhiều bài viết khác trên nhiều sách báo - do chưa hiểu được chữ nghĩa của người xưa nên đã giải thích lờ mờ rồi quanh co trình bày những cảm nhận chủ quan của riêng mình .

Thật đúng như lời của Trần Đăng Khoa : "Đa phần các nhà phê bình của ta cứ nói lý luận chung chung thì còn nghe tạm được , nhưng - cứ sờ vào các tác phẩm cụ thể thì hoá ra họ không hiểu gì và điều đáng kinh ngạc là họ không hiểu được cả nghũa đen ....như câu thơ : " Mấy chùm trước dậu hoa năm ngoái ". Có ông lại hiểu , đấy là hoa khô từ năm ngoái còn lại đến bây giờ thì thật không còn biết phải nói thế nào .Làm sao có hoa khô ngoài dậu mà lại tồn tại được với mưa gió ?????.

Chỉ riêng có bài " Hoa năm ngoái và ngỗng nước nào " của Nguyễn Hùng Vĩ đăng trên báo Văn Nghệ số 4 năm 1999 đã viết với một ý thức cẩn trọng tìm hiểu gốc gác chữ và nghĩa của người xưa , để lý giải rõ nghĩa của hai câu thơ trên và nhân đây ta cũng thấy được cái khó , cái nhiêu khê của công trình tìm hiểu ý thơ .

Năm 1971 - nhà thơ Xuân Diệu coi hoa năm ngoái gợi cảm giác bâng khuâng về thời gian .,ngỗng nước nào gợi cái bâng khuâng về không gian .

Năm 1991 PGS Nguyễn Lộc hiểu một cách quá cụ thể rẳng - đó là hoa tù năm ngoái khô đi và còn lại ....

Năm 1998 PGS Hoàng Hữu Yên cho rằng - đó là hoa cúc trên dậu năm ngoái đã nở nay lại nở , còn ngỗng nước nào ....là để tả trời .

Gần đây - anh Trần Mạnh Hảo trong bài báo " Cần phải hiểu đúng thơ Nguyễn Khuyến in trên báo Giáo dục và Thời đại - coi cách hiểu của Nguyễn Lộc là " hiểu sai hai câu thơ nầy " và đã vuết sâu hơn như sau :
" Mấy chùm trước dậu hoa năm ngoái . " Nguyễn Khuyến muốn nhắc lại ý câu thơ của Sầm Tham : ' " Xuân lai xuân phát cựu thời hoa ( Xuân năm nay lại nở hoa năm ngoái . ) và cũng nhắc lại ý câu thơ của Thôi Hộ : '' Đào hoa y cựu tiếu đông phong " ...

Cũng trong bài viết nầy - bằng cách dùng chất liệu của điển cố văn học Nguyễn Hùng Vĩ đã giải thích khá hợp lý - nhất là khi nêu rõ nghĩa câu :" một tiếng trên không ngỗng nước nào " như sau :

' ....Trong hơn 300 bài Kinh Thi ....tên dịch đích danh " ngỗng " chính là : hồng nhạn -là hồng và nhạn .
Riêng thiên Hồng Nhạn có ba chương - mỗi chương sáu câu , đọc nghe lận đận , ai oán lắm .....

Bài viết đến đây đã dẫn chú giải của Từ điển Biểu Tượng Văn Hoá Thế Giới ( do Jean Chavalier và Alain Gheerbrant chủ biên )về từ ngỗng ; '' Trong văn học , khi người Trung Hoa nói tới những con ngỗng trời than khóc - tức là muốn ám chỉ những người đi lánh nạn .....''

Vậy là rõ : Mấy chùm trước dậu hoa năm ngoái - Cũng như Thôi Hộ - hoa đào làm dậy lên nổi nhớ người xưa - thì- mấy chùm trước giậu - lại khiến Nguyễn Khuyến so thực tại với quá khứ mà bi thương .

' Một tiếng trên không ngỗng nước nào " - Nghe tiếng ngỗng kêu trên trời cao mà xót xa thay cho cảnh lê dân bị lầm than , li tán ...

nguyễn Khuyến dùng điển cố để viết thơ . Lời thơ thâm thuý khiến hậu sinh vất vả tìm kiếm . Tìm không được , hiểu không thấu đôi khi lại ngộ nhận . Quả vậy - thơ - tuy có khi không thể giải thích được bằng cái ý thức sáng tỏ mà phải dùng cái cảm nhận của trực giác - nhưng - không phải vì vậy mà bài thơ nào , câu thơ nào cũng dùng cảm nhận chủ quan mơ hồ để lý giải .

Trở lại với chính nhà thơ Nguyễn Khuyến , đọc kỹ thơ Nguyễn Khuyến ta thấy được cái trăn trở , cái ưu tư trĩu nặng trong thơ , trong tâm tư của một quan lại triều đình đã vội từ quan về hưu sớm và trước khi mất đã trăn trối ; " Để vào mấy chữ trong bia - Rằng quan nhà Nguyễn cáo về đã lâu ...." với tiết tháo một Nhà Nho , với lòmg yêu nước , thương dân - Nguyễn Khuyến đã rơi nuớc mắt khi bất lực nhùn giặc Pháp ngang tàng ức hiếp Triều đình , khi xót xa nhìn cảnh thảm thương của lê dân đi lánh nạn trong những cuộc thôn tính của Pháp hết Nam Kỳ đến Bắc Kỳ , Trung Kỳ.

Nguyễn Khuyến là nhà thơ hiện thực trào phúng của Văn học Trung đại thời kỳ từ 1858 đến hết thế kỷ XIX . Thơ Nguyễn Khuyến vừa ước lệ lại vừa hiện thực - là nét tả chân chất cuộc sống , con người , cảnh vật của vùng quê đồng bằng Bắc bộ , trộn lẩn nét trào phúng hóm hỉnh sâu sắc mà ý vị . Cái cười trong thơ ông - bàng bạc cái chua chát của người dân mất nước .
Ở bài thơ ' Tiến sĩ giấy " chẳng hạn - khi châm biếm , hài hước : " ....Ghế tréo lọng xanh ngồi bảnh choẹ . Nghũ rằng đồ thật hoá đồ chơi " ...thì chính là Nguyễn Khuyến tự cười mình , tự cười cái bất lực , cái vô vị của một TAM NGUỴÊN - cũng cờ , cũng biển , cũng cân đai ....mà chẳng làm được trò trống chi- trước cảnh nước mất nhà tan .Bài Tự Trào , Cuốc kêu cảm hứng ...cũng cùng trong mạch tâm sự nầy .

Như vậy - cái xót xa , đauđớn trong thơ trào phúng , Nguyễn Khuyến được hiện ra là rõ nét, còn ở nhũng bài thơ tả cảnh như : Thu Vịnh thì ẩn kín đi , có khi lấo kỹ đi dưới lớp ngữ uyên bác nhiều điển cố miêu tả , một cách ước lệ miêu tả cảnh thiên nhiên .

Bấy lâu nay nhiều người đọc Thu Vịnh chỉ chăm chú suy diễn nghệ thuật tả cảnh để cho rằng - chỉ bằng một vài nét chấm phá , cảnh thu được Nguyễn Khuyến làm hiện lên đẹp và buồn .... mhưng ai biết đâu là - trong đôi nét tả cảnh đơn sơ ấy ....nhà thơ muốn gởi gắm biết bao tâm sự .

Đọc và tìm hiểu kỹ thơ tả cảnh của Ông ta mới nghe được tiếng thở dài buồn và chua xót của một nhà nho trong nổi nhục mất nước .

NGUYỄN CẨM XUYÊN - KTNN số662 .