Những cuộc thiên di họ Nguyễn Tường

[PhanGiaHien]

Những cuộc thống kê ngẫu nhiên về danh tính qua 3.654 người dân ở 19 xã, thị trấn của huyện Cẩm Giàng, tỉnh Hải Dương có 87 người mang họ Nguyễn. Trong số 2,3% người họ Nguyễn ấy, tuyệt nhiên không có ai họ Nguyễn Tường. Vậy mà cách đây một thế kỷ rưỡi ở Cẩm Giàng có một dòng họ Nguyễn Tường từng đến sinh sống và ghi một dấu ấn trong nền văn học của đất nước với những cái tên Thạch Lam, Nhất Linh, Hoàng Đạo....

Sử sách còn ghi rằng: cụ Nguyễn Văn Vân (1774-1822 ) quê ở huyện Tống Sơn, Thanh Hoá di cư vào Gia Định thời chúa Nguyễn, sau này dời ra ở tại Cẩm Phô, huyện Diên Phước, phủ Điện Bàn nay thuộc thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam. Năm Bính Thìn (1796) lúc Tây Sơn và Nguyễn Nhạc đánh nhau ở Gia Định, cụ thi đỗ nhị trường rồi được bổ chức Lễ sinh, vào làm việc bên cạnh Nguyễn Ánh. Năm 1797 cụ theo Nguyễn Ánh ra đánh Quảng Nam lập được công to, rồi đóng quân ở cửa biển Đại Chiêm-Hội An.

Chuyện chép: Một lần khi hành quân ở Quảng Nam, Nguyễn Ánh chỉ ngọn núi hỏi cụ Vân:
-Ngọn núi này tên là gì?
-Bẩm, tên là núi Phước Tường.
-Nguyễn Phước là họ của ta,Vậy ban cho ngươi họ Nguyễn Tường.

Từ đó, cụ Vân đã đổi chữ đệm từ Văn thành chữ Tường.

Năm Kỷ Mùi 1799, Nguyễn Tường Vân theo Nguyễn Ánh đánh vào Quy nhơn, thắng trận được phong làm Tham luận vệ túc trực, rồi chuyển vào giữ chức Tri bạ chánh doanh,cai quản nội gia Nguyễn Ánh.

Năm Tân Dậu (1801) cụ theo Nguyễn Ánh đánh chiễm Phú Xuân. Khi Nguyễn Ánh lên ngôi, cụ được cử làm phó sứ cùng Chánh sứ Trịnh Hoài Đức sang đề nghị nhà Thanh phong Vương cho Nguyễn Ánh, lúc trở về được giữ chức Cai bạ Quảng Nam (1803). Cụ Vân có lần bị giáng chức rồi lại thăng Ký lục tỉnh Bình Thuận, rồi Hiệp trấn Nghệ An.

Năm 1813 được thăng Hữu Tham tri bộ Hộ, kiêm Hiệp trấn Nghệ An. Năm Kỷ Mão-1819, sung làm Đề điệu trường thi Sơn Nam hạ, rồi lãnh chức Hộ tào Bắc thành (Hà Nội). Khi Gia Long mất cụ được triệu về Kinh nhưng Tổng trấn khi ấy là Lê Chất tâu xin ở lại giữ chức Phó tổng trấn trong coi việc ở Bắc Thành.

Năm Minh Mạng thứ ba (1822), cụ được triệu hồi về Huế thăng chức Thượng thư Bộ binh. Nhưng giữ chức chưa được bao lâu, cụ mất năm đó, hưởng dương 48 tuổi.

Cụ Vân có hai bà vợ,bà cả họ Phạm Thị ... sinh ra Phó bảng Nguyễn Tường Vĩnh từng làm tuần phủ Định Tường .Bà hai họ Nguyễn Khoa...sinh ra Nguyễn Tường Phổ.

Xin chỉ nói về người con cụ Vân là Nguyễn Tường Phổ. Ông này làm quan và sinh sống tại Cẩm Giàng, trở thành vị khai nguyên dòng họ Nguyễn Tường ở đây.

Nguyễn Tường Phổ (1807-1856), tự là Quảng Thức và Hy Nhân, hiệu Thứ Trai. Tuổi trẻ kháu khỉnh thông minh, học rộng biết nhiều, có chí khí. Đã hay văn thạo sử, lại cung kiếm toàn tài.

Năm 35 tuổi đỗ Tiến sĩ tam giáp (khoa thi năm dần 1842), sau khi đổ được bổ chức Hàn lâm viện biên tu Nội các, rồi thăng Tri phủ Hoàng An (Bến Tre), Tri phủ Tân An (Gia Định). Năm Tự Đức thú 6 (1853) giáng bổ Giáo thụ huyện Điện Bàn, sau thăng quyền Đốc học Quảng Nam. Cụ Phổ từng làm Tri phủ Cẩm Giàng, chẳng bao lâu bị giáng chức làm Giáo thụ Hải Dương, sau làm Đốc học Hải Dương.

Cụ là người nổi tiếng thơ văn, được sĩ phu trọng vọng. Trong cuốn sách Quốc triều đăng khoa lục, ông Cao Xuân Dục (1842-1923) từng là Thượng thư Bộ học, lại là nhà sử học, đã bình phẩm: "Đó là người khí tiết, không a dua, không thiết gì sự thăng quan tiến chức, chỉ lấy câu thơ, chén rượu làm vui. Người bấy giờ ví ông với Đào Tiềm".

Cụ Nguyễn Tường Phổ có con trai là Nguyễn Tường Tiếp, làm Tri huyện Cẩm Giàng, gọi là huyện Giám. Ông huyện Giám nghỉ hưu tại đây. Tại thời điểm này có ông Phạm Phú Thứ, ngươi xã Đông Ngàn, cùng huyện Diên Phước, tỉnh Quảng Nam được triều đình Tự Đức bổ làm Tổng đốc An Hải (bao gồm cả Hải Dương bây giờ). Ông huyện Giám đã xây dựng mối giao tình gữa hai nhà họ Phạm và họ Nguyễn, đồng hương Quảng Nam trên đất Bắc. Theo Phạm Phú Minh con trai Tổng đốc kể lại, thì ông huyện Giám đã tặng cha mình một đôi câu đối khá dài khắc trên gỗ mầu nâu, nguyên văn như sau:

Huệ chính kỳ huân,Lục Đầu giang đông hạ văn thiên lý
Hùng văn đại bút, Ngũ Hành sơn nam trung đệ nhất phong.
Nghĩa là:
Công lao cai trị đầy ân huệ, từ Lục Đầu giang xuôi về đông,còn nghe ngàn dặm
Văn chương bút lục thật lớn lao, cả Ngũ Hành sơn riêng cõi nam,phong cách đứng đầu.

Nguyễn Tường Tiếp có một con trai là Nguyễn Tường Chiếu (tên tục là Nhu). Ông Nhu sinh năm 1881, có thời kỳ làm xếp ga Hải Dương và ít lâu sau chuyển sang Sầm Nưa (Lào), làm thông phán toà sứ (thông phán là viên chức người Việt được Pháp đào tạo về hành chính và thông thạo tiếnp Pháp), nên thường gọi là Thông Nhu hay Phán Nhu.

Ông Nhu lập gia đình với bà Lê Thị Sâm,con gái cả viên quan võ Lê Quang Thuật, tục gọi là Quản Thuật huyện Cẩm Giàng. Ông bà Nhu sinh được 7 con, một gái sáu trai. Theo quyển hồi ký gia đình Nguyễn Tường của bà Nguyễn Thị Thế ấn hành năm 1974 ở Sài Gòn, thì người anh cả Nguyễn Tường Thụy sinh năm Quý Mão (1903); anh hai Nguyễn Tường Cẩm sinh năm Giáp Thìn (1904); anh ba Nguyễn Tường Tam (tức nhà văn Nhất Linh) sinh năm Bính Ngọ (1906); anh tư Nguyễn Tường Long (tức nhà văn Hoàng Đạo) sinh năm Đinh Mùi (1907): Nguyễn Thị Thế, thứ năm, sinh năm Kỷ Dậu (1909); em thứ sáu Nguyễn Tường Vinh (Lân, tức nhà văn Thạch Lam) sinh năm Canh Tuất (1910), thứ bảy Nguyễn Tường Bách sinh năm Bính Thìn (1916).

Nếu tính từ Nguyễn Tường Phổ lập nghiệp trên đất Cẩm Giàng là đời thứ nhất thì họ Nguyễn Tường đến đời thứ tư có 3 đại biểu Quốc hội khoá I (Bộ trưởng Ngoại giao Nguyễn Tường Tam-nhà văn Nhất Linh, Bộ trưởng Kinh tế Nguyễn Tường Long-nhà văn Hoàng Đạo, và bác sĩ Nguyễn Tường Bách),một Tổng giám đóc Bưu điện (ông nguyễn Tường Thụy), một giám đốc báo Ngày nay (Kỹ sư Nguyễn Tường Cẩm).Ba anh em họ Nguyễn Tường (Nhất Linh,Hoàng Đạo,Thạch Lam) còn là hạt nhân lập nên Tự Lực Văn Đoàn.

Trong bảy người con của ông Phán Nhu, trừ Nguyễn Tường Thụy làm kỹ thuật, còn lại 6 người đêù có duyên phận văn chương nghệ thuật, tham gia quản lý báo chí và nhà in Tự Lực Văn Đoàn. Nhất Linh đa tài hơn cả, ông làm hoạ sĩ, làm báo,say mê nhạc, viết tiểu thuyết. Nhưng Thạch Lam mới là nhà văn để lại nhiều tác phẩm văn học có giá trị nhất. Bác sĩ Nguyễn Tường Bách và Nguyễn Thị Thế từng viết hồi ký về gia điình Nguyễn Tường.

Đời thứ năm họ Nguyễn Tường là thế hệ các con của bảy anh chị em Nhất Linh. Họ được sinh ra trên miền Bắc, sau này vào miền Nam sinh sống, nhiều người cũng theo nghiệp cha chú làm văn như Tường Hùng (gọi Nhất Linh là chú ruột), Thế Uyên (gọi Nhất Linh bằng Bác), Trần Khánh Triệu (con trai Nhất Linh, làm con nuôi Khái Hưng), Tường Giang (con Thạch Lam)...

Đọc bài Nắm cỏ đưa về tấc đất xưa của nhà văn Phạm Phú Minh trong Tạp chí Thế kỷ 21 (tháng 7/2002) được biết rằng: năm 1975, Nguyễn Tường Thạch, con trai Nhất Linh đã hoả thiêu di cốt của cha và gởi bình tro tại chùa Kim Cương, đường Trần Quang Diệu, quận 3,Sài Gòn. Năm 1981,bà Nhất Linh sang Pháp đoàn tụ với con, đã qua đời năm đó, được an táng ở Pháp. Hai mươi năm sau,vào năm 2001,các con của ông, bà Nhất Linh đã quyết định dời mộ cha mẹ và chị gái lớn là Nguyễn Thị Thư về Hội An, Quảng Nam, nguyên quán của gia tộc Nguyễn Tường. Mộ ông bà Nhất Linh nằm gần mộ cụ tổ tiến sĩ Nguyễn Tường Phổ, người đầu tiên của họ Nguyễn Tường ra làm quan và lập nghiệp ngoài Bắc, nhưng khi mất lại được triều đình nhà Nguyễn cho phép mang thi hài về an táng tại quê nhà.

Bây giờ ở Cẩm Giàng còn khuôn đất nhà cũ của gia đình bà Thông Nhu, từng được gọi là trại Văn chương Tự Lực Văn Đoàn, nhưng đất do người mới sử dụng. Điêù đặc biệt là còn mộ phần ông Thông Nhu. Khi ấy, ông mất tại Sầm Nưa (Lào) nhưng thi hài được mang về an táng tại nghĩa trang làng La A, xã Kim Giang, cách trung tâm ga Cẩm Giàng khoảng 2 km. Đó là gò đất cao, thế vững chắc, nằm sát một chiếc ao lớn, mặt chính của mộ phần hướng tây nam. Ngôi mộ được xây đắp giản dị mà tôn nghiêm, có tấm bia khắc chữ Nguyễn Tường Nhu (1881-1918), có bát hương thờ cúng.

Khi gia đình Nguyễn Tường ly tán, trước khi di cư vào Nam đã uỷ thác cho một gia đình người làng A La trông nom từng ấy năm trời. Sau khi đất nước thống nhất, con cháu nhà Nguyễn Tường đã tìm về thăm viếng tổ tiên. Theo nhiều tài liệu của gia đình, cụ huyện bà (tức mẹ ông Nhu) khi mất được an táng ở gần mộ con trai, gần cây đa có tán xoè ra như mâm xôi, mà thời ấy con cháu đứng từ cổng nhà vẫn nhìn thấy rõ.Nhưng tháng năm bể dâu,bây giờ biến dịch không nhận ra được.

Từ họ Nguyễn Văn chỉ một câu nói, thành họ Nguyễn Tường, rồi từ một chuyến nhậm chức tri phủ của tiến sĩ tam giáp, hoà thành cuộc di cư từ Cẩm Phô (phố Gấm) đến Cẩm Giàng (Giang?-Sông Gấm). Hoá ra đất và người khi hoà hợp với nhau cũng có tâm hồn. Năm đời họ Nguyễn Tường sinh sống trên đất Cẩm Giàng để lại bao kỷ niệm nụ cười và nước mắt,hào quang và góc khuất. Dầu bây giờ không còn dòng họ ấy, nhưng hài cốt người xưa còn đây và trong tâm tưởng người dân Cẩm Giàng vẫn chưa quên. Khuôn viên gia đình ông bà Nhu và phố huyện vẫn còn sống động trong lòng bác sĩ Nguyễn Tường Bách người con thứ bảy gia đình, từng cất tiếng khóc chào đời trên mảnh đất nghèo: "Nhà chúng tôi nhìn ra cái ga nhỏ, và một bên trông ra con phố hẹp lầm lội mỗi khi trời mưa.

Nhà ga nhỏ xám, hai bên trồng găng. Khi xe lửa lên xuống, cả ga, cả phố laị vùng dậy, rộn rịp hẳn lên, đến tối khi nghe tiếng còi tàu văng từ xa đến rồi biến mất trong đêm lặng. Mấy dãy phố lèo tèo, vài căn nhà gạch, hai cửa tiệm bán tạp hoá của người Hoa kiều. Cuối phố rẽ xuống bến đò sông Sen, ai qua cũng phải ngó vào cổng nha huyện xám xịt với chú lính lệ đứng gác,tượng trưng cho uy quyền của nhà nước.

Tác giả bài viết: KHÚC HÀ LINH, Phan Gia Hiền sưu tầm.