Vệt nắng chân mây.

[Nguyen Ngoc Hai]

Một thoáng hồi ức trong tôi…

Vệt nắng chân mây…
Thân tặng về cho những học trò của tôi ngày hôm nay…


Có lẽ trong cuộc sống ai ai cũng có cho mình những hoài bão và ước mơ… có những giấc mơ cao sang và cũng có những hoài bão thật bình dị… Chắc chắn rằng ngày xưa khi chính bản thân mình còn ngồi trên ghế nhà trường thì những người thầy, cô giáo ngày ấy cũng ước mong rằng: những cô cậu học trò kia, ngày mai sẽ là… cho đến hôm nay cũng thế, biết bao nhiêu ước vọng của nhiều thế hệ đi qua tưởng như như mùa thu thay lá, đón lấy những lộc non của mùa Xuân và những hoài bão ấy sẽ trở thành sự thật… nhưng có mấy ai đã được trở thành những thực tế như thế… Có những con người cứ nuôi hoài một ước vọng nhưng vẫn mãi cứ đi tìm trên đôi quang gánh của mình để dọc đường gió bụi của trần ai và cứ mãi đi tìm… có những kẻ đã phải “nữa chừng xuân” để thất vọng và nhìn lại một hoài niệm quá xót xa và đau đớn… nhưng cũng có những người thì cứ mãi lên cao và còn mãi xa bay… thế mới biết đường đời là cả một thiên trường ca đầy dẫy những hoài niệm, những ký ức của đời người có lúc thăng trầm, bôn ba…

Với chính tôi cũng thế, khi những ngày xa xưa cũng chỉ là một cậu học trò không hơn không kém, có lẽ những người thầy cũng có những hoài bão cho học trò của mình ngày sau như thế nào, vì thế chắc phải đem hết nhiệt tâm của mình để nuôi cho kiến thức khôn lớn… cho đến ngày hôm nay, một trong hai ước nguyện của đời mình mà chỉ đạt được lấy một, nhưng dù sao đó cũng là hay, có còn hơn không… Trên bục giảng này chính mình cũng đã đem hết con tim của mình để truyền tải những gì mà ngày xưa mình đã “nhận” được, thì giờ đây nhiệm vụ là phải “cho” đi, nhìn lại những cô cậu học trò bé nhỏ hôm nay, trước mặt mình, giống như ngày nào Cô Hiệu Trưởng trường mình vào năm 1991 trong những buổi hàn huyên, cô ấy đã nói: Đứng trước các em, mình như đang đối diện với một tương lai của đất nước vậy! câu nói ấy những ngày đầu khi bước chân vào bục giảng nhà trường; đã làm cho bản thân tôi suy nghĩ nhiều lắm, và đôi khi nhớ lại nó cứ thôi thúc mãi…

Vẫn mãi bôn ba, vẫn mãi hoài vọng, thế rồi trong số học trò của mình ngày xưa ấy, cho đến bây giờ, tuy đã có em cũng đã bước vào miền miên viễn; tội nghiệp ngày tới thăm em lần cuối và thắp cho em một nén nhang cùng với vài ba đứa bạn học; lòng tôi cảm thấy xót xa đến dường nào; em đã từ trần trong một buổi chiều đi xe bò chở củi, không may khi gần đến nhà thì bị lật, củi đè lên thân hình bé nhỏ của em, không ai cứu kịp – thế là…. Hôm thắp cho em nén nhang, mẹ của em đã nhìn tôi và số bạn bè cùng lớp của em khóc lóc thảm thiết… Tuổi thơ chưa qua đi, sao quá vội vàng; hoặc một lần nọ cũng có một em, khi mới chỉ là những cô cậu học sinh những năm trung học, vì ham muốn mình là tài xế xe máy, nên một lần đã chở ba, trên đường, bị lạc tay lái, đâm vào xe lớn đang chạy, cuối cùng, mất hai còn một, nhưng còn một cũng đâu có nên thân gì cho cam, mà phải chịu một đời tật nguyền… những nén nhang, những tâm tình theo làn khói hương bay, trước vong linh của các em, tôi suy nghĩ nhiều lắm… Tại sao mình không căn dặn học trò với những điều thực hiện khi ở ngoài chương trình ngoại khóa ấy; dẫu biết rằng: trách nhiệm của người thầy chính yếu là ở trong sân trường, khi bước ra ngoài xã hội có còn hay không??? Đôi khi câu trả lời cứ lẫn quẫn trong tôi kể từ những ngày sơ khai bước lên bục giảng; không phải chỉ có những vấn đề then chốt là toán học, văn chương, đạo đức, nhân bản mà đủ… đôi khi cũng phải lan tỏa ra ngoài xã hội, phía ngoài cánh cổng nhà trường cũng thế vậy…

Nhớ lại ngày trước, không những chỉ ở trong sân trường mà thôi, nhưng khi ở ngoài đường, mỗi lần gặp thầy cô là mình cứ mãi tránh né, không hiểu có phải vì “tốn một lời chào hỏi” hay vì một mãnh lực nào đó mà cứ vẫn vơ làm cho mình khiếp sợ đến thế… thì hôm nay cũng vậy, sự thân thiện và tình cảm mà mình đã cố gắng dành rất nhiều về cho các em học trò thì quả là điều không hẵn là thừa thải… ngày hôm nay trong những số học trò của mình ngày đó, bây giờ đã khôn lớn như chính mình vậy; biết đâu là lẽ sống, biết đâu là thiện và ác, biết đâu là tình cảm gắn bó… Mùa hè năm nào trước khi chia tay, một buổi liên hoan “đạm bạc” nhưng đã đánh dấu trong tâm tư các em một kỷ niệm rất lớn: thầy đã trao tặng cho mỗi em một cuốn tập và kèm theo lời thầy dặn: Cần cố gắng nhiều nghe em…, kèm theo chữ ký của thầy… mãi cho đến bây giờ may mà cũng còn một số em còn lưu giữ cuốn tập vở đơn sơ ấy; mỗi lần khi liên lạc được với tôi, câu nói của các em đã làm cho tôi nhiều xúc động: Cuốn tập ngày đó em còn giữ đó thầy! Thật là một câu chuyện đơn sơ nhưng có một hành động rất lớn trong đời của cả thầy lẫn trò…. Ngày hôm nay cho dù đã có em như thế này, có em thế khác, cũng có em còn miệt mài trên con đường kinh sử; có em đã bôn ba với mọi người trên con đường mưu sinh, có em cũng đã tay bế tay bồng, nhưng tiếc thương có nhiều em cũng đã yên giấc ngàn đời… Với chính tôi đôi khi nghĩ suy: đó là một định luật, một con tạo xoay vần cũng như thế hệ của mình và những người thầy của chính mình ngày trước – cuộc đời cứ mãi quay đi, quay hoài, lẫn quẫn và nó cứ trở thành một chu kỳ trên một vòng tròn cố định, duy chỉ có trên đường đi của bánh xe ấy, để lại phía sau những dấu vết hằn đời mà con người tất cả chúng ta đều nhìn lại…

Ngày hôm nay những người học trò của tôi, nếu cao nhất là có em ĐặngThịThanhThảo hiện là một sinh viên đang theo học những năm đầu của ngành QTKD với cấp hàm Thạc sĩ; còn những em LêThịHồngTrâm, BùiQuốcĐại… thì lại nối tiếp “theo thầy” bước chân lên bục giảng; những em MinhVương, ĐưcMinh, VănKhởi… là những tay kinh doanh; còn MyThương bây giờ đang là một sinh viên Kinh tế năm cuối trên đất nhà của quê hương Kangouru xa xôi; một điều rất đáng buồn và chú ý cứ mỗi khi đồng nghiệp của tôi ngồi lại và kháo nhau trong vài chuyện phiếm thì có em LêVănMinh là một trường hợp hi hữu vì phải ôm hận ngồi bóc lịch đến 17 năm vì một lý do ngố nghĩnh và bồng bột của một thời trẻ dại…. tuy nhiên cũng có những em đang bôn ba với những cuộc tình “ngây dại” để rồi hôm nay phải tay bế tay bồng, có đứa thì vui cười cùng với con thơ, cũng có em phải ôm hận gối chiếc khi tiếng khóc trẻ thơ cứ òa lên như xé tan đến tận cõi lòng…

Mà hình như cuộc đời là thế - đôi khi đầy đủ cả muôn mặt để rồi chúng ta cứ mãi nghĩ suy và sống, từ đó trong lối sống của chúng ta cần phải thế nào cho có nhân văn – cái nhân văn của một thân phận con người; mà ngày đó môn đạo đức học ngoài những bài giảng… tôi cũng đã nói rất nhiều về cho các em; không phải những em bây giờ đã thành đạt hoặc không thành đạt là có những điều suy nghĩ, mà đôi khi tôi cứ nghĩ: ảnh hưởng một chút gì đó của cuộc đời và xã hội về cho các em… ngay cả thế hệ của chúng tôi thì vẫn thế mà thôi, hình như thời nào cũng thế - bao gồm đủ cả những bề mặt của một xã hội đang sống và bon chen… Ngày xưa những bài học giáo dục công dân, những bài học tâm lý, luận lý học, hoặc cao hơn mấy năm sau những môn học nhân bản học, ngôn ngữ học, Việt Nam học, hoặc cả những môn Đông phương học của khoa Tâm lý xã hội mà chính tôi đã tiếp thu được… để rồi ngày hôm nay khi đứng trên bục giảng với những giờ ngoại khóa, tôi đã nói nhiều và rất nhiều với các em; đương nhiên có em nghe; có em chưa nghe (hay là không nghe) để rồi chính hôm nay, khi tôi ngồi ôn lại cho cá nhân mình một thời đã qua như nhìn lại dấu vết của một bánh xe trên đường đời thì các em “đã là những hình thái” muôn mặt mà chính tôi đã thấy – cũng như ngày hôm nay chính quý thầy cô của mình ngày xa xưa cũng nhìn lại cho chính chúng tôi với đầy đủ những hình ảnh muôn mặt ấy… Có phải chuyện đời (không nói đến cuộc đời) là như thế phải không? Đôi khi tự mình nhìn lại chính mình trong một chiếc gương, cái “phiên bản ấy” vẫn cứ mãi quay cuồng trong con tạo để rồi cứ mãi mãi tiếp nối và cứ tiếp nối không thôi…

Đến đây tôi xin được trích lại nguyên văn của một vị Giáo sư trong lần trả lời với báo chí về lĩnh vực học và hành của người Vietnam ta như sau:

PV: Theo ông, nguyên nhân chính cản trở sự phát triển này là gì?
PGS. Hồ Sĩ Quý: Có nhiều nguyên nhân, nhưng có một điều mà tôi ngẫm nghĩ bấy lâu là bảng giá trị xã hội của ta hình như có vấn đề. Bầu không khí xã hội có ý nghĩa định hướng cho sự cố gắng, sự thành đạt của mỗi người, thì giữa phương Tây và ta khác nhau nhiều đấy.
Ngày xưa các cụ đi học là để làm quan, sau đó là làm người. Hình như điều đó còn chi phối đến tận bây giờ: “Làm quan”, làm người trên thực tế được coi là quan trọng hơn, có giá trị hơn làm việc. Bằng cớ là vẫn làm việc như thế nhưng khi còn “làm quan” thì được tôn trọng hơn, được đánh giá cao hơn. Có một người đã phản ứng với cách giới thiệu “nguyên thứ trưởng” khi những đóng góp khác của ông rất có giá trị thì không mấy ai để ý. Cách nghĩ này của xã hội làm lệch lạc động lực tiến thân của mỗi cá nhân. Tôi nói lỗi này thuộc về bảng giá trị vì không chỉ đồng nghiệp, người cùng cơ quan mà ngay cả bạn bè, người thân và người ruột thịt cũng nghĩ về giá trị của mỗi cá nhân như thế. Bảng giá trị này có sự thiếu hụt của yếu tố duy lý.
Trong khi đó, ngay từ thời cổ đại, phương Tây đã có quan niệm: “Tôi yêu thầy nhưng còn yêu chân lý hơn yêu thầy”. Cách đây vài thế kỷ, người châu Âu đã biết “dùng đầu để đứng”. “Tất cả mọi thứ đều phải đem ra phán quyết, bảo vệ sự tồn tại của mình trước toà án của lý tính”. Tinh thần đó làm nên thời đại Phục Hưng ở châu Âu vào thế kỷ 15 và phát triển rực rỡ ở thế kỷ Khai sáng 17-18. Đó là truyền thống tư duy phương Tây.
Tư duy logic hay truyền thống duy lý của phương Tây đòi hỏi mọi quá trình suy nghĩ, hành động, ra quyết định đều phải tôn trọng các dữ kiện đầu vào và sau đó mới là các dữ liệu cảm tính, linh cảm, trực giác. Khoa học xã hội ở phương Tây chỉ được coi là khoa học khi được chứng thực bằng các chỉ số, chỉ báo định lượng.
Người Việt Nam, do chậm phát triển khoa học, do hoàn cảnh sống chi phối và do một vài đặc điểm văn hóa truyền thống khác nên trong đời sống, chúng ta ít tôn trọng tính logic của vấn đề, tính xác thực về mặt logic của mỗi công việc, của mỗi lập luận… như chúng đáng lý phải được tôn trọng. Ngày nay, điều đó lại còn nguy hiểm hơn khi có sự chi phối của các lợi ích trong bối cảnh kinh tế thị trường. Báo chí đã nói hằng ngày về các hiện tượng xã hội mà nếu tôn trọng logic khách quan của chúng thì vấn đề đâu đến nỗi nào.
PV: Như vậy, định kiến đã ảnh hưởng rất nhiều đến tư duy logic của chúng ta?
PGS. Hồ Sĩ Quý: Với tư duy logic mà nói là định kiến thì có vẻ hơi nặng. Do thói quen không đòi hỏi người ta phải khắt khe về mặt logic, chứ không phải do định kiến là cứ cảm tính thì hay hơn lý tính. Ở người Việt, những giá trị như cần cù, hiếu học, tôn trọng cộng đồng, gia đình, huyết thống... thường đứng đầu bảng trong các nấc thang đánh giá. Nhưng với phương Tây, tiêu biểu là người Mỹ thì những phẩm chất như sáng tạo, tự lực cánh sinh, tìm tòi suy nghĩ... lại là giá trị đầu bảng. Người Việt cũng tôn trọng những giá trị đó nhưng chúng không đứng ở vị trí đầu bảng, không được đề cao bằng các giá trị khác. Ở phương Tây, trong chừng mực mà tôi được biết, có những nhà khoa học còn rất trẻ nhưng đã đi thuyết giáo cho học thuyết mới của mình. Bảng giá trị ở đó chấp nhận rằng, bất kể anh trẻ hay già, có bằng cấp cao hay thấp, nếu quan điểm mới của anh đủ chứng lý, có sức thuyết phục, không bắt bẻ được về mặt logic và về mặt thực tiễn... thì anh đáng được đánh giá cao. Và đánh giá cao những người như thế là chuyện bình thường. Nhưng ở người Việt, trong khoa học xã hội và trong một vài lĩnh vực khác, nếu bây giờ ai dám công bố ý đồ sáng tạo to lớn gì về mặt khoa học, thì chắc người đó là một “sinh vật lạ” mặc cho quan niệm của anh ta có lý đến chừng nào.
Về điều này, trước đây nhà văn Nguyễn Tuân và GS. Trần Đình Hượu đã có những ý kiến rất hay. Đại ý cảnh báo rằng, ở ta, rừng dày quá nên ít cây đại thụ, ai cũng là người đánh giặc nên khó tạc tượng một chiến sỹ anh hùng, ai cũng làm thơ nên khó tôn vinh một biểu tượng của thơ hay...
………………………………………..
Đôi khi lại là như thế; vậy thì những nguyên lý nào đã làm cho chúng ta phải nghĩ suy nhiều nhất; có lẽ từ những người thầy giáo cô giáo của chính chúng ta ngày xưa, cho đến chúng ta ngày qua, và đến thời đại học trò của chúng ta ngày hôm nay cũng chỉ theo một chu kỳ sinh học cứ mãi vòng vo như thế mà thôi….
Ngày hôm nay, khi chính tôi nhìn lại dấu vết đã qua rồi của một bánh xe mãi lăn dài trên nhân sinh này, đã qua đi ba thế hệ con người… điển hình như: những người thầy của tôi, bản thân của chúng tôi, và những thế hệ học trò của chúng tôi… ba hình thái đều mang nặng những logic đã làm cho chúng ta phải nghĩ ngợi rất nhiều, lý luận không chừng và chẳng có giấy bút nào tả nổi và nói cho hết tận cùng… Nhìn lại một thời qua đi, chính thế hệ chúng ta ngày hôm nay cũng đã bước vào tuổi bóng xế - nhường lại “sự đời” cho thế hệ học trò của mình. Có lẽ như những em ThanhThảo, HồngTrâm, QuốcĐại, MỹThương, hoặc cả những em MinhVương, ĐưcMinh, VănKhởi… với những lần cùng nhau ngồi lại với tôi – người thầy của các em – chắc sẽ còn “rất nhiều lời” để thầy trò chúng ta còn mãi luận bàn và thuyết phục…
Cho dù ngày hôm nay, những người như thầy, cũng đã bắt đầu bước vào “khói lam chiều”; nhường lại con đường cho những em học trò của tôi trên bước đường tiếp nối những sự nghiệp như thế, những công việc như thế, và những tồn tại như thế cứ mãi còn xoay vần… thì thầy vẫn còn hy vọng rằng: Cuối chân mây xa mờ kia sẽ còn có những vệt nắng – cho dù chỉ là heo hút…


Những người học trò thân yêu ngày xưa của tôi - hôm nay đã là khác...

NguyenNgocHai
Quãng đời ngồi nhìn lại…